Dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi)Hợp nhất để tạo khuôn khổ pháp lý mới, đồng bộ
Các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị, dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) không chỉ là sắp xếp quy định của hai luật vào một mà phải hợp nhất thực chất, đổi mới toàn diện về chính sách, mô hình quản lý và trách nhiệm pháp lý. Những chế định ổn định, liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm dân sự, thương mại, tín dụng và việc thực hiện các công ước quốc tế cần được quy định ngay trong bộ luật để bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự báo.
Đổi mới thực chất về chính sách, mô hình quản lý và trách nhiệm pháp lý
Dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) được xây dựng để thay thế Bộ luật Hàng hải Việt Nam và Luật Giao thông đường thủy nội địa. Dự thảo gồm 19 chương, 156 điều, kế thừa và phát triển các quy định đã được áp dụng ổn định, hiệu quả, được thực tiễn kiểm nghiệm; đồng thời bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của Việt Nam với tư cách thành viên các công ước quốc tế về hàng hải.
Với phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật, các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng hợp nhất phải tạo ra một khuôn khổ pháp lý mới, đồng bộ cho cả hàng hải và đường thủy nội địa; phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và nguồn lực; đồng thời không làm phát sinh thêm chi phí, thủ tục và điểm nghẽn trong thực thi.
Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh, dự án Bộ luật phải hợp nhất thực chất chuỗi vận tải sông và biển, không dừng ở hợp nhất về hình thức. Hợp nhất không chỉ là sắp xếp quy định của hai luật vào một văn bản mà phải đổi mới thực chất về chính sách, mô hình quản lý và trách nhiệm pháp lý. Những chế định ổn định liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm dân sự, thương mại, tín dụng và việc thực hiện các công ước quốc tế cần được quy định ngay trong bộ luật. Không nên rút gọn quá mức rồi giao Chính phủ quy định chi tiết, làm giảm tính minh bạch và khả năng dự báo.
Đề cập thực tế hệ thống cảng và phương tiện đang hoạt động ở nước ta, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh lưu ý, hiện có hàng trăm cảng biển, cảng đường thủy nội địa cùng số lượng lớn phương tiện VR-SB kết nối khu vực đường thủy nội địa với vùng ven biển. Vì vậy, nếu quy định tại dự thảo về định nghĩa cảng thủy nội địa (khoản 6, Điều 14) không được thiết kế phù hợp, có thể ảnh hưởng đến sự kết nối của chuỗi logistics, hiệu quả đầu tư hạ tầng và chi phí vận tải.
Bên cạnh đó, mục tiêu đến năm 2030 đội tàu Việt Nam đảm nhận 20% hàng hóa xuất nhập khẩu, song tỷ lệ thực tế chỉ khoảng 7% trong các năm 2023 - 2024, bình quân giai đoạn khoảng 7,3%, yêu cầu kết nối thông suốt giữa vận tải đường thủy nội địa và hàng hải càng trở nên rõ nét. Do vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị, cấu trúc dự thảo bộ luật theo ba lớp: quy định dùng chung cho không gian sông - biển; quy định đặc thù của hàng hải quốc tế; quy định đặc thù của đường thủy nội địa. Đối với vùng giao thoa, phải làm rõ tiêu chí phân loại phương tiện, phạm vi hoạt động, đăng ký, đăng kiểm, an toàn, thẩm quyền cảng vụ và cơ chế chuyển tiếp.
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng đề nghị rà soát kỹ phạm vi điều chỉnh vì cùng lúc điều chỉnh nhiều đối tượng, từ tàu biển, tàu sông, thuyền viên, vận tải, dịch vụ hỗ trợ đến an toàn, an ninh, bảo vệ môi trường, công nghiệp tàu thủy và quản lý nhà nước; trong đó có những đối tượng đặc thù như tàu quân sự, tàu công vụ, tàu cá. Bên cạnh đó, cần tránh giao thoa với pháp luật chuyên ngành về quốc phòng, an ninh, thủy sản, dầu khí, năng lượng và các lĩnh vực khác. Nếu không xác định rõ nguyên tắc áp dụng, việc hợp nhất có thể tạo ra những chồng lấn, vướng mắc và điểm nghẽn mới trong thực thi.
Phân cấp phải gắn với nguồn lực và rõ trách nhiệm
Một yêu cầu xuyên suốt được nhiều Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đặt ra với dự án Bộ luật này là đổi mới mô hình quản lý phải đi cùng với khả năng thực thi.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đồng tình với phân quyền mạnh cho địa phương, xây dựng dữ liệu dùng chung và cắt giảm thủ tục nhưng nhấn mạnh phân cấp chỉ có ý nghĩa khi đi cùng thẩm quyền rõ, nhân lực đủ, kinh phí phù hợp, dữ liệu kết nối và trách nhiệm giải trình.
“Nếu đầu mối không rõ, phân cấp có thể làm tăng một tầng phối hợp thay vì giảm một tầng thủ tục. Do vậy, kèm theo dự án Bộ luật cần có kế hoạch, trong đó mỗi nhiệm vụ phải xác định rõ cơ quan nào là cơ quan quyết định, cơ quan thực thi, nhân lực, kinh phí, dữ liệu được khai thác và trách nhiệm khi để chậm trễ”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh.
Đáng chú ý, dự thảo giao Chính phủ quy định chi tiết đối với 67 điều. Do vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh, trước khi trình dự án Bộ luật ra Quốc hội xem xét cần có các bảng định lượng thủ tục trước và sau cải cách, chi phí tuân thủ của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, để bảo đảm việc phân cấp sẽ gắn với nguồn lực thực hiện.
“Những quy định về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm phải đặt ngay trong bộ luật, chỉ giao quy định chi tiết đối với nội dung kỹ thuật, biến động thường xuyên. Cắt giảm thủ tục không chỉ là giảm số biểu mẫu mà phải giảm số lần xuất trình cùng một dữ liệu, thời gian chờ đợi và chi phí thực trả”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nhấn mạnh.
Cùng quan tâm về nội dung này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng tán thành chủ trương phân cấp mạnh cho địa phương trong quản lý vận tải đường thủy, nhưng yêu cầu phải làm rõ phạm vi nhiệm vụ được giao cho địa phương và nguồn lực tương ứng.
Bởi, theo dự thảo, Điều 12 giao UBND cấp tỉnh thực hiện nhiệm vụ quản lý Nhà nước đối với tuyến đường thủy nội địa quốc gia trên địa bàn. Trong khi Điều 25 quy định nguồn bảo trì gồm ngân sách Nhà nước theo phân cấp và các nguồn khác.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng, đường thủy quốc gia là một mạng lưới liên tỉnh, nên nếu việc quản lý, bảo trì, nạo vét một tuyến được phân giao cho nhiều địa phương sẽ phải có cơ chế bảo đảm tính thống nhất của toàn tuyến, tránh để khả năng cân đối nguồn lực của từng địa phương ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác chung. Do vậy, cơ quan soạn thảo cần làm rõ cơ chế phân định trách nhiệm và nguồn lực giữa Trung ương với địa phương, nhất là đối với bảo trì, nạo vét và xử lý các điểm nghẽn trên các tuyến liên tỉnh.
Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, đây là dự án Bộ luật có phạm vi điều chỉnh rộng, nội dung phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật và nhiều điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Vì vậy, quá trình hoàn thiện cần bảo đảm nội luật hóa đầy đủ các nghĩa vụ quốc tế, đồng thời kế thừa những quy định ổn định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam và Luật Giao thông đường thủy nội địa, đặc biệt là các quy định trực tiếp về quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân, những quy định đã thực hiện ổn định, không phát sinh vướng mắc.
“Bảo đảm việc hợp nhất và sửa đổi toàn diện hai Luật này để hình thành Bộ luật mới. Đối với các quy định giao Chính phủ quy định chi tiết, cần chú ý thiết kế các điều khoản chuyển tiếp bao quát và phù hợp để không tạo ra khoảng trống pháp luật”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho rằng, giữa hàng hải và đường thủy nội địa có những điểm chung, đồng thời có những quy định riêng. Do đó, trong các chương, mục liên quan, cần thiết kế các quy định áp dụng chung, đồng thời có quy định đặc thù cho từng lĩnh vực, bảo đảm sự kết nối giữa hàng hải và đường thủy nội địa.