Đổi mới công tác quản lý, đánh thức giá trị các di tích
Giám sát chuyên đề về công tác tu bổ, phát huy giá trị di tích trên địa bàn, HĐND tỉnh Quảng Ngãi chỉ rõ thực tế quản lý số lượng lớn lại phân bố rộng khắp sau khi mở rộng địa giới hành chính đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đổi mới phương thức quản lý đồng bộ, hiện đại, hiệu quả hơn để các di tích văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phục vụ phát triển.
Áp lực lớn trong quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính
Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, toàn tỉnh có 434 di tích. Trong đó, 236 di tích đã xếp hạng gồm: 5 di tích quốc gia đặc biệt, 38 di tích quốc gia, 193 di tích cấp tỉnh, 198 di tích thuộc danh mục kiểm kê. Hiện, chỉ có 35 di tích duy trì thực trạng tốt; còn lại, 187 di tích đang trong tình trạng xuống cấp. Việc sắp xếp đơn vị hành chính khiến số lượng di tích tăng mạnh; phạm vi quản lý rộng hơn đặt ra yêu cầu phải thống nhất cơ chế quản lý cũng như chuẩn hóa hồ sơ.
Giai đoạn 2021-2025, tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai 21 dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích. Tổng kinh phí thực hiện đạt hơn 259,3 tỷ đồng. Nguồn vốn tập trung vào các di tích quốc gia, quốc gia đặc biệt như: Khu di tích Mộ - Nhà thờ Bùi Tá Hán, Khu chứng tích Sơn Mỹ, các di tích tại Lý Sơn, Trường Lũy Quảng Ngãi, Địa điểm Khởi nghĩa Ba Tơ, Nhà Ngục Kon Tum. Riêng dự án tu bổ Di tích Chiến thắng Đăk Tô - Tân Cảnh có tổng mức đầu tư 60 tỷ đồng, dự kiến sẽ hoàn thành trong năm 2026.
Qua giám sát, HĐND tỉnh ghi nhận công tác chuyển đổi số có nhiều chuyển biến tích cực qua kiểm tra thực tế tại Lý Sơn. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã vận hành phần mềm quản lý di sản văn hóa; cập nhật 270 hồ sơ khoa học di tích cùng 9 hồ sơ di sản phi vật thể. Hầu hết các di tích đã có mã QR cung cấp thông tin. Toàn tỉnh hướng tới mục tiêu cập nhật 100% hồ sơ vào năm 2030.
Bên cạnh những kết quả tích cực, Đoàn giám sát cũng chỉ rõ còn những lúng túng trong giai đoạn đầu rà soát, tiếp nhận, quản lý di tích tại cấp cơ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính. Nhiều địa phương kiến nghị cần hướng dẫn cụ thể về mô hình Ban quản lý di tích cấp xã. Đội ngũ cán bộ phụ trách văn hóa - di sản cơ sở còn mỏng, phải kiêm nhiệm nhiều việc và thiếu kỹ năng chuyên sâu. Cán bộ chưa có kinh nghiệm lập hồ sơ khoa học hay thuyết minh tại di tích. Đáng chú ý, hiện chỉ có Đặc khu Lý Sơn hỗ trợ ngân sách 1,5 triệu đồng/tháng cho mỗi di tích. Phần lớn các địa phương khác chưa có chế độ cho người trông coi.
Liên quan đến đất đai, mới chỉ có 38 di tích được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; có 119/236 di tích đã xếp hạng được cắm mốc giới. Hồ sơ đất đai chưa đồng bộ với bản đồ khoanh vùng bảo vệ... Một số cụm di tích nằm trên đất có trích lục của hộ dân hoặc bị lấn chiếm, tiêu biểu như Khu kiến trúc Thành cổ Châu Sa. Nhiều di tích ở vùng sâu, vùng xa, biển đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang xuống cấp nhưng chưa được bố trí kinh phí kịp thời. Công tác số hóa hiện mới dừng ở mức cập nhật hồ sơ, mã QR, chưa hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung.
Cấp thiết đồng bộ dữ liệu dùng chung, kết nối liên thông
Một vấn đề lớn được Đoàn giám sát nhấn mạnh là việc phát huy giá trị di tích các di tích trên địa bàn còn cách xa tiềm năng thực tế. Trong số 434 di tích, mới chỉ 3 di tích do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch trực tiếp quản lý có số liệu thống kê lượng khách tham quan giai đoạn 2021-2025. Cụ thể, Khu Chứng tích Sơn Mỹ đón 182.579 lượt khách; Đền thờ Trương Định đón 53.946 lượt người tham quan; Nhà ngục Kon Tum đón 41.169 lượt khách. Các sản phẩm du lịch chuyên đề còn ít; kết nối tour rời rạc; công tác thuyết minh chưa đồng bộ.
Một số di tích dạng nhà thờ, từ đường, đền, chùa của tộc họ hoặc cá nhân đang gặp khó khăn trong quản lý. Nguyên nhân là quyền lợi và trách nhiệm bị phân tán giữa các chi, nhánh dòng họ. Có nơi xảy ra tình trạng tự ý sửa chữa, trưng bày nội dung sai quy định làm ảnh hưởng đến tính nguyên gốc. Công tác phòng cháy, chữa cháy tại các di tích kết cấu gỗ chưa được bảo đảm thường xuyên.
Từ thực tế đó, Đoàn giám sát kiến nghị, UBND tỉnh lồng ghép nhiệm vụ bảo tồn, tu bổ, phát huy giá trị di tích vào Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa. Tỉnh cần ưu tiên nguồn lực cho di tích quốc gia đặc biệt cùng di tích có nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng. Tỉnh cũng cần rà soát toàn diện hiện trạng hệ thống di tích. Hồ sơ khoa học phải được đồng bộ hóa với hồ sơ địa chính, bản đồ khoanh vùng bảo vệ. Các cơ quan cần xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung, kết nối bản đồ số, hồ sơ xếp hạng, hồ sơ đất đai, dữ liệu phục vụ du lịch. Đồng thời, nghiên cứu chính sách hỗ trợ, tôn vinh những tổ chức, cá nhân có đóng góp cho công tác bảo tồn...
Đối với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Đoàn giám sát đề nghị, đánh giá toàn diện hệ thống di tích để xác định thứ tự ưu tiên đầu tư. Xây dựng bản đồ số di tích, bộ nhận diện, biển chỉ dẫn, thuyết minh chuẩn cùng mã QR cho các điểm trọng điểm. Cùng với đó, nghiên cứu mô hình "Cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di tích" nhằm huy động chính quyền cơ sở, đoàn thể, cộng đồng dân cư cùng xây dựng, khai thác các "địa chỉ đỏ"...