Kỹ lưỡng chuẩn bị đề cương, nâng cao chất lượng hoạt động giám sát
Giám sát là hoạt động trọng tâm của HĐND nhằm đánh giá hiệu quả thực thi chính sách. Để hoạt động này đạt hiệu quả, công tác chuẩn bị, đặc biệt là khâu xây dựng và góp ý đề cương báo cáo, đề cương khảo sát, đóng vai trò tiền đề quan trọng. Một hệ thống đề cương khoa học sẽ định hướng chính xác nội dung giải trình của các cơ quan, đơn vị liên quan và làm cơ sở vững chắc cho các hoạt động đối chiếu thực tiễn.
Đề cương đóng vai trò “xương sống”
Nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao hiệu quả giám sát của cơ quan dân cử, ngày 24/12/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân về hoạt động giám sát của HĐND. Thể chế hóa tinh thần của nghị quyết này, quy trình làm việc của HĐND yêu cầu sự đầu tư chuyên sâu ngay từ ban đầu.
Khâu xây dựng đề cương báo cáo và đề cương giám sát, khảo sát được định vị là bản lề của chuyên đề. Đề cương giám sát xác định phạm vi, đối tượng, tiêu chí số liệu; trong khi đề cương khảo sát quy định địa điểm, đối tượng tiếp xúc và phương pháp thu thập thông tin. Sự đồng bộ này tạo khung tham chiếu thống nhất, giúp đoàn giám sát, khảo sát, tập trung vào trọng tâm, tránh lãng phí nguồn lực.
Trên thực tế, nếu khâu xây dựng và góp ý thiếu sự đầu tư, nội dung đề cương thường chung chung, thiếu tiêu chí định lượng. Hệ quả là cơ quan chịu sự giám sát có xu hướng cung cấp báo cáo tổng kết tình hình, né tránh bóc tách hạn chế. Đồng thời, nếu thiếu đề cương khảo sát chi tiết, hoạt động đi cơ sở dễ rơi vào thụ động, chủ yếu nghe báo cáo một chiều thay vì trực tiếp kiểm chứng. Điều này làm đoàn giám sát thiếu dữ liệu thực tế để đối soát mâu thuẫn giữa văn bản và thực địa, làm giảm hiệu lực giám sát.
Ngược lại, một đề cương được góp ý, phản biện kỹ lưỡng sẽ phản ánh trực tiếp vướng mắc trong quản lý nhà nước và ý kiến, kiến nghị của cử tri. Khi đại biểu HĐND đối chiếu dự thảo với kiến nghị cử tri, họ sẽ bổ sung kịp thời các nội dung trọng tâm. Việc đưa yêu cầu giải trình đối với các dự án chậm tiến độ vào đề cương báo cáo; đồng thời ấn định làm điểm khảo sát hiện trường, sẽ thiết lập cơ chế đối soát đa chiều. Cơ quan quản lý nhà nước phải chuẩn bị dữ liệu minh bạch và chịu sự kiểm chứng trực tiếp.
Bên cạnh đó, đề cương khảo sát còn đóng vai trò như kế hoạch chi tiết, định hướng các bước tiến hành tại cơ sở. Nội dung đề cương quy định nhóm đối tượng làm việc và danh mục tài liệu cần kiểm tra tại chỗ (hồ sơ dự án, biên bản nghiệm thu…). Sự chặt chẽ này giúp thành viên đoàn chủ động đặt câu hỏi, thu thập tài liệu độc lập và duy trì tính khách quan. Hơn nữa, yêu cầu giải trình cụ thể buộc cơ quan chức năng tự rà soát công tác quản lý, góp phần chấn chỉnh kỷ luật công vụ từ sớm, từ xa.
Chú trọng chất lượng góp ý đề cương
Để ý kiến góp ý dự thảo đề cương có chiều sâu chuyên môn, đại biểu HĐND cần chuẩn bị kỹ lưỡng hệ thống thông tin đầu vào. Đối với các lĩnh vực phức tạp như quản lý đất đai, đầu tư công hay tài chính ngân sách, đại biểu cần thu thập tài liệu từ nhiều nguồn độc lập. Các nguồn này bao gồm báo cáo của UBND, kết luận thanh tra, kiểm toán, thông tin báo chí cũng như đơn thư, khiếu nại của công dân. Việc tổng hợp, đối chiếu chéo giúp đại biểu xác định chính xác các tồn tại, hạn chế cần đưa vào đề cương báo cáo và chọn đúng địa bàn khảo sát.
Cùng với sự chủ động cá nhân, tham vấn ý kiến chuyên gia là giải pháp thiết yếu cần thể chế hóa mạnh mẽ trong khâu góp ý đề cương. Việc tổ chức hội nghị, tọa đàm lấy ý kiến chuyên gia kinh tế, nhà khoa học, luật sư hay cán bộ quản lý chuyên ngành cung cấp các góc nhìn thực tế, khách quan. Chuyên gia có thể hỗ trợ phát hiện điểm chưa phù hợp trong dự thảo, tư vấn cách thiết kế hệ thống bảng biểu báo cáo và tiêu chí đánh giá nhằm thu thập thông tin thực tiễn.
Kỹ năng cốt lõi trong hoàn thiện đề cương là khả năng cụ thể hóa định hướng tổng quát thành yêu cầu định lượng, có thể kiểm chứng qua thực tiễn. Thay vì chấp thuận các câu hỏi báo cáo chung chung, đại biểu cần yêu cầu cung cấp số liệu thống kê chi tiết theo giai đoạn. Đơn cử như lĩnh vực đầu tư công, đề cương báo cáo phải đính kèm danh mục dự án cùng kết quả giải ngân; song song đó, đề cương khảo sát chỉ định rõ việc kiểm tra thực địa các công trình, dự án này. Sự liên kết giữa văn bản và thực địa sẽ thu hẹp điều kiện để các đơn vị “lảng tránh” trách nhiệm.
Cuối cùng, việc thiết kế hoạt động đi cơ sở trong đề cương khảo sát đòi hỏi đổi mới phương pháp tiếp cận nhằm đa dạng hóa nguồn thông tin. Quá trình góp ý đề cương cần có những đề xuất theo hướng bổ sung hình thức kiểm tra ngẫu nhiên, tổ chức lấy ý kiến qua phiếu khảo sát thay vì chỉ nghe báo cáo. Đề cương thiết kế càng chi tiết, bao quát nhiều nhóm đối tượng thì dữ liệu thu thập càng chân thực. Để đạt được điều này, Thường trực, các Ban, Tổ đại biểu HĐND cần duy trì môi trường thảo luận dân chủ, minh bạch, ghi nhận và phân tích thấu đáo mọi ý kiến trước khi ban hành đề cương chính thức.