ASEAN trước sứ mệnh hợp tác chống khói mù
Tình trạng khói mù từ các vụ cháy rừng, cháy đất tại Indonesia một lần nữa bao phủ nhiều khu vực Đông Nam Á, đặt ASEAN trước yêu cầu tăng cường phối hợp và nâng cao trách nhiệm. Hơn hai thập kỷ sau khi Hiệp định ASEAN về Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới (AATHP) có hiệu lực, khoảng cách giữa các cam kết khu vực và khả năng thực thi vẫn là trở ngại lớn đối với mục tiêu xây dựng một ASEAN không khói mù vào năm 2030.
Tình trạng khói mù tái diễn
Trong tháng 8 và đầu tháng 9/2026, khói mù xuyên biên giới tiếp tục trở thành vấn đề đáng quan tâm tại Đông Nam Á. Malaysia là một trong những nước chịu ảnh hưởng rõ rệt khi khói từ các điểm nóng cháy rừng tại Kalimantan và Sumatra của Indonesia theo hướng gió lan sang nhiều khu vực, trong đó có Sarawak và vùng Thung lũng Klang.
Trung tâm Khí tượng Chuyên ngành ASEAN (ASMC) trong tháng 8 nhiều lần cảnh báo về sự gia tăng các điểm nóng tại Sumatra và Kalimantan. Ngày 26/8, ASMC nâng mức cảnh báo lên Cấp độ 3 đối với khu vực ASEAN phía Nam, trong bối cảnh điều kiện khô hạn kéo dài và khói mù từ các khu vực cháy tại Indonesia lan rộng. Đến ngày 1/9, một số khu vực phía Bắc Borneo và Philippines tiếp tục ghi nhận khói mù từ trung bình đến dày đặc. Tại Malaysia, một số địa phương ghi nhận chất lượng không khí ở mức không lành mạnh, đặc biệt tại Sarawak. Chính quyền bang cảnh báo tình hình có thể diễn biến nghiêm trọng nếu khói mù tiếp tục gia tăng. Trong khi đó, Singapore cũng duy trì theo dõi các điểm nóng tại Indonesia và cảnh báo khả năng khói mù ảnh hưởng tới nước này nếu các vụ cháy tiếp tục lan rộng.
Những diễn biến trên một lần nữa cho thấy tính chất xuyên biên giới của vấn đề. Khói mù không chỉ gây ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng mà còn có thể làm gián đoạn hoạt động giáo dục, giao thông và kinh doanh, đồng thời gây thiệt hại kinh tế đáng kể. Tình trạng này không mới đối với Đông Nam Á. Các đợt khói mù nghiêm trọng từng xảy ra vào các năm 1997 - 1998, 2013 và 2015, bên cạnh những đợt bùng phát đáng kể trong các năm gần đây. Điều kiện khô hạn do El Niño thường làm gia tăng nguy cơ cháy rừng và cháy đất, đặc biệt tại các khu vực đất than bùn.
Trong bối cảnh đó, Malaysia đang thúc đẩy việc xem xét, tăng cường một số cơ chế trong Hiệp định ASEAN về Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới (AATHP), có hiệu lực từ năm 2003. Kuala Lumpur cho rằng hiệp định vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng cần được củng cố để đáp ứng những thách thức mới, trong đó có yêu cầu nâng cao năng lực giám sát, chia sẻ thông tin và ứng phó nhanh hơn. Indonesia cũng khẳng định ủng hộ việc tiếp tục tăng cường AATHP, đồng thời nhấn mạnh các lĩnh vực cần được củng cố như cảnh báo sớm, giám sát, chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực, phối hợp chữa cháy và nâng cao năng lực của các nước thành viên. Tuy nhiên, việc tăng cường hợp tác không đơn giản. AATHP được xây dựng trên những nguyên tắc nền tảng của ASEAN, gồm tôn trọng chủ quyền, không can thiệp và đồng thuận. Hiệp định không thiết lập cơ chế chế tài ở cấp ASEAN đối với quốc gia không tuân thủ, trong khi các tranh chấp được giải quyết chủ yếu thông qua tham vấn và đàm phán.
Khoảng trống từ cam kết đến thực thi
Theo các chuyên gia, điểm khó nhất hiện nay không nằm ở việc ASEAN thiếu các tuyên bố hay khuôn khổ hợp tác, mà là khả năng biến những cam kết đó thành hành động có hiệu quả và có thể quy trách nhiệm. Một trong những vấn đề được quan tâm là trách nhiệm pháp lý của các doanh nghiệp gây ra cháy rừng. Indonesia đã xử lý một số doanh nghiệp theo pháp luật trong nước, nhưng cho đến nay chưa có trường hợp một doanh nghiệp bị một quốc gia ASEAN khác truy cứu thành công trách nhiệm vì gây ô nhiễm khói mù xuyên biên giới.
Singapore là nước có cách tiếp cận đáng chú ý khi ban hành Đạo luật Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới năm 2014. Đạo luật cho phép xử lý một số hành vi xảy ra bên ngoài lãnh thổ Singapore nếu gây ra hoặc góp phần gây ô nhiễm khói mù tại nước này; đồng thời cho phép các cá nhân, tổ chức bị ảnh hưởng khởi kiện dân sự. Tuy nhiên, việc thực thi những quy định như vậy cũng gặp nhiều trở ngại. Một quốc gia có thể có dữ liệu vệ tinh, thông tin về chất lượng không khí và hướng di chuyển của khói, song các dữ liệu quan trọng để xác định trách nhiệm như quyền sử dụng đất, ranh giới khu vực được cấp phép, chủ sở hữu doanh nghiệp hay nguồn gốc chính xác của đám cháy lại thuộc phạm vi quản lý của quốc gia nơi xảy ra cháy.
Do đó, các chuyên gia cho rằng tăng cường trách nhiệm giải trình không nhất thiết đồng nghĩa với việc ASEAN phải ngay lập tức xây dựng một cơ chế chế tài chung. Trước mắt, các nước có thể tập trung vào việc thống nhất phương thức thu thập và chia sẻ dữ liệu, nâng cao tính minh bạch của thông tin về điểm nóng, đất đai và doanh nghiệp, cùng với đó là xây dựng quy trình phối hợp rõ ràng khi xảy ra các vụ cháy có nguy cơ gây ô nhiễm xuyên biên giới.
Thực tế trong tháng 8 cho thấy một số cơ chế hợp tác như vậy đang được triển khai. Indonesia tăng cường giám sát khói mù tại Tây Kalimantan, theo dõi các điểm nóng và hướng di chuyển của khói nhằm hạn chế tác động đối với Malaysia. Singapore tiếp tục sử dụng dữ liệu vệ tinh và hệ thống quan trắc để theo dõi diễn biến tại Sumatra và Kalimantan. Những hoạt động này cho thấy hợp tác khu vực đã có nền tảng nhất định. Vấn đề là làm thế nào để thông tin được chuyển nhanh thành hành động trên thực địa, thay vì chỉ dừng ở cảnh báo khi khói mù đã lan sang quốc gia khác.
Chuyển trọng tâm sang phòng ngừa
Bên cạnh tăng cường thực thi pháp luật, các chuyên gia cho rằng ASEAN cần chuyển mạnh hơn từ ứng phó sang phòng ngừa, nhất là khi những điều kiện thời tiết bất lợi đã được dự báo từ sớm. Trung tâm Khí tượng Chuyên ngành ASEAN (ASMC) cảnh báo khu vực ASEAN phía Nam có thể tiếp tục trải qua điều kiện khô hạn trong những tháng tới, trong bối cảnh El Niño có xu hướng mạnh lên, qua đó làm gia tăng nguy cơ cháy rừng, cháy đất và khói mù xuyên biên giới. Do đó, các nước cần đẩy mạnh giám sát điểm nóng, cảnh báo sớm và triển khai lực lượng tại những khu vực có nguy cơ cao, trong đó tận dụng dữ liệu vệ tinh và các công cụ dự báo để rút ngắn thời gian từ phát hiện đến hành động.
Trong nỗ lực nâng cao năng lực phối hợp, ASEAN đang thúc đẩy việc đưa Trung tâm Điều phối ASEAN về Kiểm soát Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới (ACC THPC) vào hoạt động. Thỏa thuận thành lập trung tâm được các nước ASEAN ký năm 2025, với Indonesia dự kiến là nơi đặt trụ sở, nhằm trở thành đầu mối thường trực về chia sẻ dữ liệu, giám sát và điều phối ứng phó với các vụ cháy, khói mù có nguy cơ lan qua biên giới. Tuy nhiên, thỏa thuận vẫn cần hoàn tất các thủ tục phê chuẩn để có hiệu lực, cho thấy việc củng cố các cơ chế khu vực vẫn cần thêm thời gian và quyết tâm chính trị.
Về lâu dài, các nước cũng phải xử lý những nguyên nhân gốc rễ của cháy rừng, đặc biệt là tình trạng suy thoái và sử dụng đất thiếu bền vững tại các vùng đất than bùn. Bảo vệ, duy trì độ ẩm và phục hồi đất than bùn, cùng với tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và chính quyền địa phương tại các khu vực có nguy cơ cao, là những giải pháp cần được triển khai song song với công tác chữa cháy. ASEAN đã đề ra Lộ trình thứ hai hướng tới kiểm soát khói mù xuyên biên giới giai đoạn 2023 - 2030 và Chiến lược Quản lý đất than bùn ASEAN cùng giai đoạn. Những khuôn khổ này cho thấy khu vực đã có định hướng tương đối rõ, song thách thức nằm ở việc chuyển các cam kết thành hành động đồng bộ, có thể đo lường và đánh giá.
Mục tiêu về một ASEAN không khói mù vào năm 2030 vì vậy cần được tiếp cận theo hướng thực chất, tập trung giảm và kiểm soát những vụ cháy quy mô lớn gây ô nhiễm xuyên biên giới, thay vì hiểu theo nghĩa tuyệt đối là không còn cháy rừng. Tình trạng khói mù năm 2026 một lần nữa cho thấy đây không chỉ là vấn đề môi trường của từng quốc gia mà là thách thức chung của khu vực; do đó, ASEAN cần kết hợp phòng ngừa tại nguồn, ứng phó nhanh dựa trên dữ liệu chung và nâng cao trách nhiệm giải trình, tìm cách dung hòa yêu cầu hợp tác với các nguyên tắc về chủ quyền và đồng thuận vốn là nền tảng của khối.