Hải quan Việt Nam 81 năm:Siết chặt quản lý, ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại
Trải qua 81 năm hình thành và phát triển, ngành Hải quan Việt Nam đã khẳng định vị thế là "người gác cửa" của nền kinh tế và là lực lượng xung kích trên mặt trận bảo đảm an ninh quốc gia. Trong kỷ nguyên số, khi dòng chảy thương mại toàn cầu biến chuyển không ngừng, cuộc chiến chống buôn lậu và gian lận thương mại đang bước vào một giai đoạn mới, đòi hỏi sự chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy quản lý và ứng dụng công nghệ.
Buôn lậu, gian lận thương mại ngày càng tinh vi, phức tạp
Trong năm 2025 và 8 tháng năm 2026, bối cảnh kinh tế thế giới diễn biến phức tạp với sự cạnh tranh chiến lược gay gắt và sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới đã đặt ra những thách thức chưa từng có đối với công tác kiểm soát hải quan. Tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới không còn bó hẹp ở những hành vi đơn lẻ mà đã hình thành các đường dây có tổ chức, lợi dụng triệt để các chính sách tạo thuận lợi thương mại để trục lợi.
Số liệu thống kê mới nhất cho thấy, quy mô và tính chất của các vụ vi phạm ngày càng nghiêm trọng. Năm 2026, tính từ ngày 15/12/2025 đến ngày 14/8/2026, lực lượng kiểm soát hải quan đã tiếp tục phát hiện, bắt giữ và xử lý 15.273 vụ việc. Trị giá hàng hóa vi phạm trong 8 tháng này ước tính đạt 15.371 tỷ đồng.
Kết quả đấu tranh chuyên án cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực khi cơ quan Hải quan đã thực hiện khởi tố 15 vụ và chuyển cơ quan khác kiến nghị khởi tố 104 vụ. Đáng chú ý, số tiền thu nộp ngân sách nhà nước từ xử phạt vi phạm hành chính, tiền ấn định thuế và tiền bán hàng tịch thu trong 8 tháng qua đã đạt con số ấn tượng 899,7 tỷ đồng.
Sự chuyển dịch của các tuyến đường và mặt hàng vi phạm phản ánh rõ nét những biến động của thị trường. Tuyến đường biển vẫn duy trì tỷ trọng lớn, với các cảng biển lớn như Cát Lái, Hải Phòng, Cái Mép, Đà Nẵng là địa bàn trọng điểm. Tại đây, các hành vi vi phạm chủ yếu tập trung vào việc khai sai mã số, thuế suất để trốn thuế hoặc nhập khẩu hàng hóa không có giấy phép. Đặc biệt, tình trạng vận chuyển trái phép dầu DO không hóa đơn chứng từ trên vùng biển phía Nam đang có dấu hiệu gia tăng.
Trên tuyến đường bộ, sự phức tạp tập trung tại biên giới Việt - Trung, Việt - Lào và Việt - Campuchia. Các đối tượng lợi dụng chính sách ưu đãi cho cư dân biên giới và việc tạo thuận lợi trong thông quan để vận chuyển hàng hóa có trị giá cao như pháo nổ, đường kính trắng, thực phẩm đông lạnh và hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Tuyến hàng không và chuyển phát nhanh cũng ghi nhận những diễn biến khó lường với các vụ vận chuyển vàng, ngoại tệ và ma túy qua các cửa khẩu sân bay quốc tế Nội Bài, Tân Sơn Nhất.
Dấu ấn từ những chuyên án lớn
Một trong những điểm sáng nổi bật trong 8 tháng năm 2026 là công tác đấu tranh chống buôn lậu các loài động, thực vật hoang dã thuộc phụ lục Công ước CITES. Ngành hải quan đã phát hiện và xử lý 6 vụ việc với tang vật bao gồm ngà voi, vảy tê tê, tắc kè và gỗ quý.
Điển hình nhất là chuyên án diễn ra vào đầu tháng 8/2026 tại vùng biển khu vực Nam Trung Bộ. Dưới sự chủ trì của Chi cục Điều tra chống buôn lậu, phối hợp với các lực lượng chức năng, cơ quan Hải quan đã phát hiện và bắt giữ một lượng tang vật khổng lồ gồm 1.193kg ngà voi (tương đương 221 khúc) và 79,3kg xương động vật (được xác định là thú ăn thịt họ mèo Felidae). Toàn bộ số hàng này được vận chuyển từ Cộng hòa Dân chủ Congo về Việt Nam qua cảng Quy Nhơn với phương thức cất giấu hết sức tinh vi nhằm qua mắt lực lượng chức năng.
Trên mặt trận đấu tranh phòng, chống ma túy, đây tiếp tục là điểm sáng rực rỡ trong hoạt động kiểm soát hải quan. Trong 8 tháng đầu năm 2026, tinh thần quyết liệt này tiếp tục được phát huy khi các lực lượng đã phát hiện, bắt giữ 129 vụ với 274 đối tượng, thu giữ trên 785 kg ma túy các loại. Nhiều chuyên án lớn đã được triển khai thành công thông qua cơ chế phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế. Nổi bật là chuyên án phối hợp với PC04, Công an tỉnh Hưng Yên, triệt phá thành công đường dây ma túy lớn từ nước ngoài về Việt Nam tiêu thụ, bắt giữ 267 đối tượng và thu giữ gần 93 kg ma túy các loại.
Bên cạnh đó, công tác đấu tranh đối với hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cũng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính. Trong 8 tháng đầu năm 2026, toàn ngành tiếp tục phát hiện và xử lý 111 vụ vi phạm, trị giá hàng hóa vi phạm ước tính đạt 33,3 tỷ đồng.
Công nghệ - "Cánh tay nối dài" trong kiểm soát hải quan
Sự tinh vi trong phương thức, thủ đoạn của các đối tượng hiện nay đã đạt đến một mức độ mới, lợi dụng triệt để kẽ hở trong quy trình nghiệp vụ. Đối với hàng hóa nhập khẩu, nổi lên hiện tượng giả mạo thông tin người đại diện hoặc sử dụng trái phép chữ ký số, tài khoản ngân hàng của các doanh nghiệp "ma" để làm thủ tục hải quan.
Một thủ đoạn nhức nhối khác là khai sai mục đích sử dụng. Nhiều doanh nghiệp khai báo nhập khẩu thực phẩm làm nguyên liệu gia công xuất khẩu để hưởng ưu đãi thuế, nhưng thực tế lại "xuất khống" hồ sơ và tiêu thụ nội địa. Điển hình là mặt hàng thực phẩm chức năng hoặc hành vi nhập khẩu khí cười (N2O) khai là hóa chất công nghiệp nhưng sau đó bán vào các vũ trường, quán bar.
Trong lĩnh vực gian lận thuế, các đối tượng đã lợi dụng chính sách thuế GTGT đối với nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi. Các mặt hàng như dầu cọ tinh luyện được khai báo làm nguyên liệu sản xuất thức ăn chăn nuôi (không chịu thuế GTGT) nhưng thực tế lại bán cho các cơ sở chế biến dầu ăn. Tại tuyến xuất khẩu, việc sử dụng giấy tờ giả và khai sai nguồn gốc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế theo các Hiệp định thương mại tự do (FTA) cũng diễn biến rất phức tạp.
Ngành Hải quan đã triển khai các chuyên đề kiểm tra quyết liệt đối với hàng hóa hưởng ưu đãi thuế theo Hiệp định EVFTA. Kết quả kiểm tra sau thông quan đối với 194 doanh nghiệp đã giúp làm rõ các sai phạm, truy thu cho ngân sách hàng chục tỷ đồng.
Để đối phó với những thủ đoạn ngày càng tinh vi, ngành Hải quan xác định khoa học công nghệ là đột phá chiến lược. Việc chuyển dịch từ tư duy "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" gắn với quản lý rủi ro đã mang lại hiệu quả rõ rệt.
Điểm sáng là ứng dụng máy soi container. Hiệu suất soi chiếu đã có bước nhảy vọt: Từ trung bình 101 container/ngày trong năm 2025 đã tăng lên 238 container/ngày vào tháng 7/2026. Hiệu quả phát hiện vi phạm qua soi chiếu tăng gấp 2,4 đến 3 lần. Các hệ thống như VNACCS/VCIS, CRMS đã tạo ra "mạng lưới an ninh" số hóa, cho phép phân tích dữ liệu rủi ro để phân luồng tờ khai chính xác.
Hệ thống giám sát trực tuyến và việc sử dụng hơn 53.700 lượt seal định vị điện tử trong năm 2025 đã giúp theo dõi xuyên suốt hành trình hàng hóa, ngăn chặn tình trạng "đổi ruột" dọc đường. Việc triển khai ứng dụng di động Vietnam Customs Data và kết nối xác thực qua VneID đối với hàng hóa trị giá nhỏ là những bước tiến quan trọng trong minh bạch hóa môi trường kinh doanh.
Trong công tác kiểm tra sau thông quan, việc ứng dụng các thuật toán phân tích báo cáo tài chính đã giúp phát hiện nhiều sai phạm nghiêm trọng. Riêng nửa đầu năm 2026, số tiền ấn định thuế và xử phạt qua kiểm tra sau thông quan đã đạt 4.285,8 tỷ đồng, vượt chỉ tiêu giao cả năm.
Chủ động từ sớm, từ xa trong giai đoạn nước rút
Bước vào giai đoạn nước rút của năm 2026, ngành Hải quan xác định nhiệm vụ đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại là trọng tâm hàng đầu để bảo vệ an ninh kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp. Theo Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) Đặng Văn Đức, toàn ngành sẽ tập trung vào 3 nhóm giải pháp cốt lõi.
Đầu tiên là việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và quy trình nghiệp vụ. Mục tiêu là bảo đảm các hoạt động thông suốt, đáp ứng yêu cầu nghiệp vụ của mô hình quản lý mới, từ đó củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế trước các nguy cơ từ bên ngoài.
Thứ hai, lực lượng Hải quan sẽ triển khai quyết liệt, áp dụng đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ kiểm soát hải quan. Trọng tâm là tăng cường kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ tại các tuyến, địa bàn và mặt hàng trọng điểm. Đặc biệt, công tác kiểm tra, giám sát sẽ tập trung vào các mặt hàng cấm, hàng có giá trị lớn, thuế suất cao và các đối tượng, phương tiện xuất nhập cảnh có dấu hiệu rủi ro. Việc sử dụng hiệu quả trang thiết bị đặc thù đã được trang bị sẽ là nhân tố then chốt để nâng cao năng lực phát hiện vi phạm.
Cuối cùng, công tác phối hợp và hợp tác quốc tế sẽ được đẩy mạnh. Ngành Hải quan sẽ tăng cường trao đổi thông tin với các nước, đặc biệt là triển khai hiệu quả Chiến dịch Con rồng Mê Kông giai đoạn 8.
Theo ông Đặng Văn Đức, việc mỗi vụ việc được phát hiện và xử lý không chỉ góp phần bảo vệ trật tự quản lý nhà nước mà còn nâng cao niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp, giúp đất nước ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh phi truyền thống trong điều kiện hội nhập sâu rộng.
Với quyết tâm và những thay đổi mạnh mẽ, ngành hải quan Việt Nam đang vững vàng bước tiếp trên hành trình 81 năm, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong bảo vệ lợi ích quốc gia, tạo thuận lợi thương mại và phát triển kinh tế.