Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA): Minh bạch trong quản trị thuật toán ASEAN
Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA) được kỳ vọng tạo lập một khuôn khổ chung cho nền kinh tế số khu vực, từ dòng dữ liệu xuyên biên giới, thương mại số đến quản trị dữ liệu và an ninh mạng. Trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng có ảnh hưởng tới cách người dùng tiếp nhận và đánh giá thông tin, việc tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình đối với các hệ thống thuật toán có thể trở thành một nội dung đáng được ASEAN cân nhắc trong quá trình ký kết và triển khai hiệp định.
DEFA và thách thức về minh bạch thuật toán
Sau nhiều vòng đàm phán, ASEAN đã giải quyết các vấn đề còn tồn đọng của DEFA tại Hội nghị Quan chức Kinh tế Cấp cao ASEAN (SEOM) ở Manila, Philippines hồi tháng 5. Đây là bước tiến quan trọng hướng tới hiệp định kinh tế số cấp khu vực đầu tiên của ASEAN. Theo kế hoạch hiện nay, DEFA dự kiến được ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN vào tháng 11 tới, trước khi bước vào giai đoạn triển khai tại các nước thành viên. DEFA được kỳ vọng tạo ra một “bộ quy tắc chung” cho nền kinh tế số ASEAN, thúc đẩy dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, thương mại điện tử, thanh toán số, định danh số, quản trị dữ liệu, an ninh mạng và các lĩnh vực công nghệ mới. OECD nhận định DEFA, nếu được triển khai ở mức độ tối đa, có thể góp phần giảm phân mảnh quy định và thúc đẩy đáng kể thương mại trong nội khối.
Tuy nhiên, cùng với quá trình hội nhập số, một vấn đề ngày càng được đặt ra là cách thức các thuật toán của nền tảng quyết định nội dung mà người dùng được nhìn thấy. Các hệ thống xếp hạng, đề xuất và cá nhân hóa không chỉ xác định thứ tự xuất hiện của thông tin, mà còn có thể tác động đến mức độ một nội dung được tiếp cận, chia sẻ và lan truyền. Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với thông tin chính trị, khi mạng xã hội và các nền tảng số ngày càng trở thành một trong những kênh tiếp nhận thông tin quan trọng của người dân Đông Nam Á. Theo hướng này, minh bạch thuật toán không nhất thiết đồng nghĩa với việc buộc doanh nghiệp công khai mã nguồn hay tiết lộ bí mật thương mại. Trọng tâm có thể là yêu cầu các nền tảng quy mô lớn cung cấp cho cơ quan quản lý và các nhà nghiên cứu độc lập đã được thẩm định những thông tin cần thiết để đánh giá cách hệ thống đề xuất và xếp hạng nội dung vận hành, cũng như những tác động xã hội có thể phát sinh. Đây là cách tiếp cận tập trung vào trách nhiệm giải trình thay vì can thiệp trực tiếp vào nội dung hay thiết kế kỹ thuật của thuật toán.
Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu đối với ASEAN
Kinh nghiệm của Liên minh châu Âu (EU) cho thấy minh bạch thuật toán đang dần trở thành một cấu phần của quản trị nền tảng số. Theo Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), các nền tảng và công cụ tìm kiếm trực tuyến quy mô rất lớn phải đánh giá các rủi ro hệ thống, trong đó có những rủi ro liên quan đến các quyền cơ bản, tiến trình bầu cử và diễn ngôn công chúng; đồng thời phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu rủi ro và cho phép các nhà nghiên cứu đủ điều kiện tiếp cận dữ liệu phục vụ nghiên cứu. Cách tiếp cận này tiếp tục được cụ thể hóa trong năm 2026. Tháng 5/2026, Ủy ban châu Âu tổ chức trao đổi với các nền tảng và cơ quan quản lý về cơ chế cho phép các nhà nghiên cứu đã qua thẩm định tiếp cận dữ liệu nền tảng. Đến tháng 7, Ủy ban châu Âu chấp thuận kế hoạch khắc phục của X nhằm cải thiện nghĩa vụ minh bạch và khả năng tiếp cận dữ liệu đối với các nhà nghiên cứu. Những diễn biến này cho thấy việc giám sát nền tảng không chỉ dừng ở yêu cầu công khai thông tin cho người sử dụng, mà đang hướng tới khả năng kiểm chứng độc lập các tác động của hệ thống số.
Đối với ASEAN, việc áp dụng nguyên mẫu của EU một cách máy móc sẽ khó phù hợp với sự khác biệt về thể chế, năng lực quản lý và mức độ phát triển số giữa các quốc gia thành viên. Thay vào đó, một cơ chế có phạm vi vừa phải có thể được cân nhắc trong quá trình triển khai DEFA: các nền tảng có quy mô và mức độ ảnh hưởng lớn thực hiện đánh giá tác động của hệ thống thuật toán tại từng thị trường; báo cáo những thông tin cốt lõi cho cơ quan quản lý quốc gia; đồng thời tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu độc lập đã được thẩm định tiếp cận dữ liệu theo những quy trình bảo mật và điều kiện rõ ràng.
Cách làm này có thể kết hợp tiêu chuẩn báo cáo chung ở cấp ASEAN với cơ chế đánh giá ở cấp quốc gia. ASEAN có thể xác định một số nhóm rủi ro chung như tác động đối với quyền của người dùng, tính toàn vẹn của bầu cử, diễn ngôn công chúng, thông tin sai lệch hoặc sự phân biệt đối xử; trong khi mỗi nước thành viên có thể xác định thêm những rủi ro phù hợp với môi trường thông tin và hệ thống pháp luật của mình. Qua đó, minh bạch thuật toán không trở thành một cơ chế kiểm soát nội dung, mà là công cụ giúp cơ quan quản lý và xã hội hiểu rõ hơn cách các nền tảng vận hành.
ASEAN thực tế đã có những bước đi theo hướng này. Tại Hội nghị Bộ trưởng Kỹ thuật số ASEAN lần thứ 6 vào tháng 1/2026, các bộ trưởng đã hoan nghênh Guidelines for Digital Platform Regulation in ASEAN, trong đó nhấn mạnh các mục tiêu về niềm tin, bảo vệ người tiêu dùng và người sử dụng, quản trị, minh bạch và công bằng trên nền tảng số. Đây là nền tảng chính sách quan trọng để ASEAN tiếp tục xem xét cách kết nối quản trị nền tảng với khuôn khổ kinh tế số khu vực.
Từ quản lý nội dung sang trách nhiệm giải trình của nền tảng
Một trong những vấn đề cần cân nhắc là ranh giới giữa minh bạch thuật toán và quản lý nội dung. Nếu các nền tảng bị yêu cầu trực tiếp loại bỏ hoặc hạn chế những nội dung được coi là nhạy cảm về chính trị, nguy cơ tranh luận về kiểm duyệt và tự do biểu đạt sẽ gia tăng. Ngược lại, yêu cầu nền tảng cung cấp thông tin về cách hệ thống xếp hạng, đề xuất và cá nhân hóa nội dung hoạt động có thể tạo ra một lớp trách nhiệm giải trình khác, trong đó quyết định cuối cùng về nội dung vẫn thuộc về khuôn khổ pháp luật của từng quốc gia.
Đây cũng là lý do điều kiện tiếp cận thị trường có thể là một công cụ đáng cân nhắc. DEFA không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho doanh nghiệp số mà còn hướng tới xây dựng một môi trường kỹ thuật số có tính kết nối, an toàn và đáng tin cậy. Nếu ASEAN thống nhất được những yêu cầu tối thiểu về minh bạch đối với các nền tảng có ảnh hưởng lớn, các nghĩa vụ này có thể được đưa vào cơ chế triển khai của hiệp định thay vì tạo thêm một hệ thống quy định hoàn toàn tách biệt.
Việc xây dựng quy định như vậy chắc chắn sẽ không đơn giản. Các nền tảng có thể cho rằng yêu cầu đánh giá thuật toán gây tốn kém, khó thực hiện về mặt kỹ thuật hoặc làm lộ thông tin thương mại nhạy cảm. ASEAN cũng phải tính đến sự khác biệt về năng lực của các cơ quan quản lý và đội ngũ nghiên cứu giữa các nước thành viên. Vì vậy, một cơ chế phù hợp có thể cần bắt đầu từ các nền tảng có quy mô lớn nhất, sử dụng tiêu chuẩn báo cáo thống nhất, bảo vệ dữ liệu và bí mật kinh doanh, đồng thời xây dựng năng lực cho các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu.
Quan trọng hơn, minh bạch thuật toán không nên được xem như một mục tiêu độc lập, mà cần đặt trong tổng thể quá trình xây dựng một hệ sinh thái số có trách nhiệm. OECD mới đây cũng lưu ý rằng hiệu quả của DEFA sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng các nước ASEAN chuyển hóa những cam kết khu vực thành pháp luật trong nước, củng cố năng lực thể chế và bảo đảm thực thi thống nhất.
DEFA đang bước vào giai đoạn quan trọng từ hoàn tất đàm phán đến ký kết và triển khai. Khoảng thời gian này mở ra cơ hội để ASEAN tiếp tục hoàn thiện các cơ chế thực thi, trong đó có những vấn đề mới nảy sinh từ sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế nền tảng và trí tuệ nhân tạo. Minh bạch thuật toán, nếu được thiết kế ở mức độ phù hợp, có thể trở thành một phần của nỗ lực đó: không nhằm buộc các nền tảng tiết lộ bí mật công nghệ, cũng không nhằm kiểm soát quan điểm, mà hướng tới bảo đảm rằng những hệ thống có ảnh hưởng ngày càng lớn đến đời sống số của người dân phải có trách nhiệm giải trình tương xứng với quy mô và tác động của mình.
Với ASEAN, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để xây dựng cơ chế quản trị vừa bảo đảm đổi mới sáng tạo và dòng chảy số, vừa bảo vệ quyền lợi người sử dụng, tính minh bạch của môi trường thông tin và sự tin cậy đối với nền kinh tế số khu vực. Đây có thể là một trong những bài toán chính sách mà ASEAN cần tiếp tục giải quyết khi DEFA chuyển từ bàn đàm phán sang giai đoạn thực thi.