Ý chí quyết chiến, quyết thắng của toàn dân tộc và năng lực tổ chức siêu việt của đảng cầm quyền
Lãnh tụ Hồ Chí Minh có vai trò quyết định trong việc chuẩn bị và lãnh đạo thắng lợi Cách mạng tháng Tám năm 1945; đồng thời cũng là người chỉ đạo nhanh chóng tổ chức Lễ Tuyên ngôn Độc lập ngay sau đó 2 tuần.
Thay đổi chiến lược cách mạng, tập trung giải phóng dân tộc
Sau 30 năm bôn ba hoạt động ở nước ngoài, đầu năm 1941 lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước và triệu tập Hội Nghị Trung ương lần thứ 8 họp tháng 5/1941 tại Pác Bó, Cao Bằng. Tại hội nghị, Người đề xuất và được thông qua chủ trương thay đổi chiến lược cách mạng, tạm gác nhiệm vụ đấu tranh đòi ruộng đất, để tập trung tất cả sức mạnh dân tộc cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng. Nhờ sự chuyển hướng này, Đảng đã nhanh chóng lập được Mặt trận dân tộc thống nhất mới, tức Mặt trận Việt Minh. So với các mặt trận dân tộc thống nhất trước đó, Mặt trận Việt Minh (tên đầy đủ là Việt Nam Độc lập Đồng minh) có những điểm khác biệt cơ bản.
Thứ nhất, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Việt Minh ra đời (ngày 19/5/1941) bên cạnh việc tạm gác đấu tranh đòi ruộng đất, đấu tranh đòi dân chủ, dân sinh, đã xác định mục tiêu cao nhất là: đánh đuổi phát xít Nhật và thực dân Pháp, giành độc lập hoàn toàn cho dân tộc Việt Nam.
Thứ hai, mang tính dân tộc Việt Nam rõ nét hơn. Việt Minh tập trung trực tiếp vào sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam, tập hợp mọi người Việt Nam yêu nước, không phân biệt giai cấp, tôn giáo, đảng phái, bao gồm cả tầng lớp hữu sản vừa và nhỏ.
Thứ ba, tổ chức quần chúng rộng rãi và chặt chẽ. Việt Minh xây dựng hệ thống hội cứu quốc từ Trung ương xuống địa phương, gồm: Công nhân cứu quốc, Nông dân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Phụ lão cứu quốc, Quân nhân cứu quốc, Nhi đồng cứu vong đoàn... Nhờ đó, Việt Minh có cơ sở quần chúng rộng khắp từ thành thị đến nông thôn, đặc biệt là xây dựng được các ATK (An toàn khu) ở ngay vùng ven đô, gần cơ quan đầu não cai trị của địch. Và lần đầu tiên, Việt Minh vào được tầng lớp hữu sản nhỏ và vừa, không chỉ ủng hộ tiền bạc, lương thực cho cách mạng, mà còn dám trực tiếp nuôi giấu cán bộ cách mạng ngay trong nhà.
Thứ tư, trực tiếp chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền. Việt Minh trực tiếp chuẩn bị lực lượng cho tổng khởi nghĩa, trực tiếp tiến hành các việc làm cụ thể như: xây dựng căn cứ địa cách mạng, phát triển lực lượng vũ trang và chuẩn bị mọi mặt cho việc giành chính quyền. Phong trào phá kho thóc Nhật do Việt Minh khởi xướng đã được hàng triệu người hưởng ứng, vừa kịp thởi giải quyết nạn đói, vừa là bước tập dượt tổ chức lực lượng, biến phong trào thành lực lượng vật chất hùng mạnh.
Tóm lại, điểm khác biệt nổi bật nhất của Việt Minh là đã đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc và giành độc lập hoàn toàn cho Việt Nam lên trước tiên, qua đó xây dựng được một mặt trận đoàn kết toàn dân rộng lớn, trực tiếp chuẩn bị và lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.
Chuẩn bị lực lượng cho Tổng khởi nghĩa
Về hoạt động ở Cao Bằng, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã sớm chỉ đạo thành lập ngay các đoàn quân Nam tiến về xuôi. Các đơn vị này vừa làm nhiệm vụ tuyên truyền, thành lập Mặt trận Việt Minh, vừa trấn áp bọn Việt gian, phản động, xây dựng lực lượng vũ trang với những hình thức từ thấp tới cao, từ tự vệ đến tự vệ chiến đấu, tiến lên xây dựng tiểu tổ du kích và đội du kích tập trung, nên thanh thế và ảnh hưởng rất lớn.
Cuối năm 1944, lãnh tụ Hồ Chí Minh ra chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tạo nòng cốt cho đấu tranh vũ trang. Ngay trong ngày quân Nhật nổ súng hất cẳng quân Pháp, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã họp và kịp thời ban hành Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Chỉ thị nêu ra 3 cơ hội giúp cho điều kiện khởi nghĩa mau chóng chín muồi là: chính trị khủng hoảng (quân thù không rảnh tay đối phó với cách mạng); nạn đói ghê gớm (quần chúng oán ghét quân cướp nước); chiến tranh đến giai đoạn quyết liệt (Đồng minh sẽ đổ bộ vào Đông Dương đánh Nhật).
Chỉ thị cũng yêu cầu nêu cao tinh thần chủ động, dựa vào chính sức của nhân dân ta; đồng thời dự đoán: nếu cách mạng Nhật bùng nổ, chính quyền cách mạng Nhật thành lập hay nếu giặc Nhật mất nước như Pháp năm 1940 và quân đội viễn chinh Nhật mất tinh thần, thì dù khi ấy quân Đồng minh chưa đổ bộ, cuộc tổng khởi nghĩa của ta vẫn có thể bùng nổ và thắng lợi.
Tháng 6/1945, lãnh tụ Hồ Chí Minh chỉ đạo thành lập Khu giải phóng Cao - Bắc - Lạng - Hà - Tuyên - Thái (Khu giải phóng Việt Bắc), xây dựng thành căn cứ địa vững chắc, nơi đặt cơ quan đầu não của Đảng và Mặt trận. Khu giải phóng đóng vai trò là "hình ảnh thu nhỏ của nước Việt Nam mới" và là bàn đạp chiến lược quyết định sự thành công của Cách mạng tháng Tám. Nơi đây đã trở thành thủ đô lâm thời của cách mạng, nơi thực nghiệm thể chế dân chủ, trung tâm huấn luyện lực lượng, mở rộng quan hệ quốc tế, bàn đạp chiến lược, đồng thời là hậu phương vững chắc để tiến xuống giải phóng đồng bằng và tiến tới Tổng khởi nghĩa trên toàn quốc.
Nắm bắt thời cơ lịch sử, lãnh đạo Tổng khởi nghĩa giành chính quyền
Tháng 10/1944, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã có thư gửi đồng bào toàn quốc. Trong thư, Người viết: “Cơ hội cho dân tộc ta giải phóng chỉ ở trong một năm hoặc năm rưỡi nữa. Thời gian rất gấp, ta phải làm nhanh”.
Giữa tháng 8/1945, Hồ Chí Minh triệu tập và chủ trì Hội nghị toàn quốc của Đảng và Quốc dân Đại hội Tân Trào. Hội nghị đã bầu ra Ủy ban Dân tộc giải phóng. Ngày 15/8/1945, Nhật Hoàng chính thức tuyên bố đầu hàng Đồng minh, Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã kịp thời nhận định đây là "thời cơ ngàn năm có một". Người cùng Trung ương quyết định phát động Tổng khởi nghĩa trong cả nước trước khi quân Đồng minh tiến vào Đông Dương; kêu gọi toàn dân đứng lên giành chính quyền với quyết tâm: “Dù có phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải giành cho được độc lập”. Chỉ trong vòng một tuần, nhờ cơ sở nòng cốt là Mặt trận Việt Minh, nhân dân đã vùng lên làm cuộc cách mạng long trời, lở đất, giành chính quyền trong cả nước.
Chiều ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, trước hơn nửa triệu đồng bào và đại diện phái bộ quân Đồng Minh, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước Dân chủ Nhân dân đầu tiên ở Đông Nam châu Á:
Chúng tôi, Chính phủ Lâm thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trịnh trọng tuyên bố với thế giới rằng:
Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.
(trích Tuyên ngôn Độc lập)
Bản Tuyên ngôn Độc lập được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết trong 3 ngày 28, 29 và 30/8/1945, trên căn phòng nhỏ tầng 2, ngôi nhà số 48 Hàng Ngang, Hà Nội. Bác đã tự tay soạn thảo bản tuyên ngôn nổi tiếng này với chiếc máy chữ Hermes Baby mang từ chiến khu về. Đồng chí Vũ Kỳ, thư ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh từng kể: soạn xong, Bác đưa bản Tuyên ngôn Độc lập cho Ban Thường vụ Trung ương góp ý. Các anh đều phấn khởi và chỉ thêm bớt một vài chữ, vài ý. Bác cũng yêu cầu sao ra gửi các vị trong Chính phủ Lâm thời thông qua. Các vị đều nhiệt liệt tán thành.
“Sau này, có lần Bác tâm sự với các đồng chí ở gần: 20 năm trước Bác viết Bản án chế độ thực dân Pháp, nhưng khi đó Bác là người dân thuộc địa. Với bản Tuyên ngôn Độc lập, Bác đã được cùng dân tộc thi hành bản án đó” (Đồng chí Vũ Kỳ kể, Chu Đức Tính ghi, lưu tại Bảo tàng Hồ Chí Minh).
Như thế, nhờ đề ra đường lối giải phóng dân tộc đúng đắn, chủ động chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết cho tổng khởi nghĩa, khi thời cơ lịch sử tới, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã cùng Trung ương Đảng trực tiếp lãnh đạo nhân dân giành chính quyền. Việc Người chỉ đạo nhanh chóng tổ chức Lễ Tuyên ngôn Độc lập ngay sau Cách mạng thành công 2 tuần đã chứng minh ý chí quyết chiến, quyết thắng của toàn dân tộc và năng lực tổ chức siêu việt của đảng cầm quyền.