Luật Bảo hiểm tiền gửi 2025:Nâng tầm vai trò bảo vệ người gửi tiền và an toàn hệ thống

Mở rộng vai trò từ chi trả sang can thiệp sớm

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2025 là mở rộng quyền hạn và trách nhiệm của tổ chức BHTG trong quá trình xử lý các Tổ chức tín dụng (TCTD) gặp khó khăn.

Theo Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012, tổ chức BHTG được tham gia kiểm soát đặc biệt đối với tổ chức tham gia BHTG theo quy định của NHNN và tham gia quản lý, thanh lý tài sản theo quy định. Tuy nhiên, phạm vi tham gia vẫn chủ yếu tập trung ở giai đoạn sau của quá trình xử lý.

Luật mới cho phép DIV tham gia can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt và xử lý TCTD; tham gia đánh giá tính khả thi của phương án phục hồi, phương án sáp nhập, hợp nhất hoặc chuyển nhượng toàn bộ phần vốn góp; tham gia xây dựng phương án phá sản đối với TCTD được kiểm soát đặc biệt theo quy định của pháp luật về các TCTD. Việc tham gia từ giai đoạn đánh giá phương án phục hồi hoặc tái cơ cấu giúp DIV đóng góp thông tin và góc nhìn chuyên môn sớm hơn, qua đó hỗ trợ lựa chọn phương án xử lý phù hợp, hạn chế tổn thất và nguy cơ lan truyền.

Luật mới cũng trao thêm các công cụ để DIV tham gia trực tiếp vào quá trình hỗ trợ phục hồi TCTD. Theo đó, DIV được thực hiện cho vay đặc biệt đối với tổ chức tham gia BHTG theo quy định của pháp luật; được mua trái phiếu dài hạn của TCTD nhận chuyển giao bắt buộc theo quyết định của NHNN. DIV cũng có thể cử người đủ điều kiện tham gia giữ chức danh quản lý, điều hành tại quỹ tín dụng nhân dân được kiểm soát đặc biệt theo yêu cầu của NHNN. Đáng chú ý, DIV còn được tham gia xử lý sự cố, khủng hoảng có nguy cơ gây mất an toàn hệ thống các TCTD theo quy định của Luật và quyết định của Chính phủ. Quy định này cho thấy DIV đang chuyển từ vai trò chủ yếu chi trả sang tham gia phòng ngừa và xử lý rủi ro từ sớm.

Tăng cường phòng ngừa rủi ro và kỷ luật thị trường

Cùng với việc mở rộng vai trò trong xử lý TCTD yếu kém, Luật BHTG năm 2025 tăng cường chức năng kiểm tra của DIV. Theo quy định mới, tổ chức BHTG thực hiện kiểm tra tổ chức tham gia BHTG theo kế hoạch và nội dung do NHNN giao.

Trước đây, hoạt động kiểm tra của DIV chủ yếu tập trung vào việc chấp hành các quy định liên quan đến BHTG như cấp và niêm yết Chứng nhận tham gia BHTG, tính và nộp phí, nhận tiền gửi được bảo hiểm và cung cấp thông tin. Với Luật mới, hoạt động kiểm tra được đặt trong kế hoạch tổng thể của NHNN, giúp bảo đảm tính thống nhất, hạn chế chồng chéo và tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực, tổ chức có mức độ rủi ro cao. Việc giao DIV kiểm tra theo chỉ đạo của NHNN còn cho phép khai thác tốt hơn hệ thống thông tin, dữ liệu và kinh nghiệm tích lũy để hỗ trợ nhận diện sớm dấu hiệu bất thường. Chức năng này không thay thế hoạt động thanh tra, giám sát của NHNN mà mang tính bổ trợ.

Luật mới đồng thời điều chỉnh cơ chế phí BHTG theo hướng linh hoạt hơn. TCTD được đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt được miễn nộp phí BHTG; các khoản phí còn thiếu, phí chậm nộp và tiền chậm nộp phát sinh trước thời điểm bị đặt vào kiểm soát đặc biệt có thể được tạm hoãn và xử lý theo phương án cơ cấu lại được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Qua đó, TCTD có thêm dư địa tài chính trong giai đoạn xử lý. Khi DIV phải vay đặc biệt từ NHNN để chi trả tiền bảo hiểm, DIV được xây dựng phương án tăng phí BHTG nhằm bù đắp khoản vay, trình NHNN xem xét, quyết định.

Thẩm quyền quy định mức phí BHTG cũng được chuyển từ Thủ tướng Chính phủ sang Thống đốc NHNN, tạo điều kiện để chính sách phí được điều chỉnh linh hoạt hơn theo diễn biến thị trường và mức độ rủi ro của hệ thống. Đặc biệt, Luật cho phép áp dụng phí đồng hạng hoặc phí phân biệt dựa trên mức độ rủi ro của các TCTD. Cơ chế phí phân biệt có thể tạo động lực để các tổ chức tham gia BHTG nâng cao quản trị và kiểm soát rủi ro, qua đó biến chính sách phí thành một công cụ góp phần nâng cao kỷ luật thị trường.

Như vậy, những thay đổi về kiểm tra và cơ chế phí không chỉ giúp DIV có thêm công cụ để thực hiện chức năng bảo vệ người gửi tiền mà còn góp phần hình thành cơ chế phòng ngừa rủi ro từ sớm. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với một lĩnh vực mà rủi ro có thể lan truyền nhanh và việc phát hiện, xử lý sớm luôn hiệu quả hơn so với xử lý hậu quả khi sự cố đã xảy ra.

Tăng mức bảo vệ người gửi tiền, củng cố an toàn hệ thống

Một trong những nội dung được người gửi tiền quan tâm nhất là hạn mức chi trả tiền bảo hiểm. Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2025 chuyển thẩm quyền quy định hạn mức chi trả từ Thủ tướng Chính phủ sang Thống đốc NHNN, tạo cơ chế linh hoạt hơn để điều chỉnh chính sách theo điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ.

Ngày 31/3/2026, Thống đốc NHNN ban hành Thông tư số 05/2026/TT-NHNN. Theo đó, từ ngày 13/7/2026, số tiền tối đa DIV trả cho tất cả các khoản tiền gửi được bảo hiểm, gồm cả tiền gốc và tiền lãi, của một người tại một tổ chức tham gia BHTG khi phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm là 350 triệu đồng.

Việc nâng hạn mức chi trả tăng mức độ bảo vệ trực tiếp đối với người gửi tiền và góp phần củng cố niềm tin vào hệ thống TCTD. Quan trọng hơn, Luật mới bổ sung cơ chế chi trả vượt hạn mức trong những trường hợp đặc biệt. Nhằm bảo đảm quyền lợi của người gửi tiền và duy trì an toàn hệ thống, Thống đốc NHNN có thể quyết định mức chi trả vượt hạn mức thông thường, tối đa bằng toàn bộ số tiền gửi được bảo hiểm của người gửi tiền. Cơ chế này tạo thêm dư địa pháp lý để cơ quan quản lý ứng phó khi xuất hiện nguy cơ rút tiền hàng loạt, qua đó hỗ trợ ổn định tâm lý thị trường và an toàn hệ thống.

Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2025 còn tạo bước tiến quan trọng về thời điểm chi trả. Theo cơ chế trước đây, người gửi tiền có thể phải chờ đợi trong quá trình xử lý TCTD. Luật mới bổ sung cơ chế chi trả sớm, cho phép nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm phát sinh trong một số trường hợp trước khi hoàn tất toàn bộ quy trình phá sản.

Cụ thể, việc chi trả có thể được thực hiện khi phương án phá sản của TCTD được phê duyệt; khi NHNN đình chỉ hoạt động nhận tiền gửi của TCTD được kiểm soát đặc biệt có lỗ lũy kế vượt quá 100% vốn điều lệ và các quỹ dự trữ; hoặc khi NHNN xác định cần thực hiện chi trả để bảo đảm an toàn hệ thống, trật tự và an toàn xã hội. Cơ chế chi trả sớm giúp người gửi tiền tiếp cận khoản tiền được bảo hiểm nhanh hơn và thể hiện rõ sự chuyển dịch từ xử lý hậu quả sang chủ động bảo vệ người gửi tiền.

Nhìn tổng thể, Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2025 cùng Nghị định số 280/2026/NĐ-CP và Thông tư số 05/2026/TT-NHNN đã tạo khuôn khổ pháp lý đầy đủ hơn để DIV thực hiện chức năng của mình. Các quy định về can thiệp sớm, kiểm tra theo chỉ đạo của NHNN, hỗ trợ xử lý TCTD yếu kém, cơ chế phí linh hoạt, nâng hạn mức chi trả và chi trả sớm đều hướng tới mục tiêu tăng khả năng phòng ngừa, xử lý rủi ro và bảo vệ người gửi tiền.

Đối với người gửi tiền, các quy định mới nâng mức độ bảo vệ và củng cố niềm tin vào cơ chế BHTG. Đối với các TCTD, cơ chế mới tạo thêm động lực nâng cao quản trị, minh bạch và năng lực tài chính. Đối với toàn hệ thống, việc trao thêm công cụ cho DIV giúp tăng khả năng phối hợp trong mạng lưới bảo đảm an toàn tài chính quốc gia và hỗ trợ xử lý sớm các nguy cơ có thể ảnh hưởng tới ổn định ngân hàng.

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam tiếp tục hội nhập sâu rộng, những thay đổi của Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2025 cho thấy vai trò của DIV đang được định vị theo hướng chủ động hơn trong phòng ngừa và xử lý rủi ro. Đây là nền tảng quan trọng để chính sách BHTG không chỉ bảo vệ tốt hơn người gửi tiền mà còn góp phần xây dựng hệ thống ngân hàng an toàn, lành mạnh và phát triển bền vững.

Nam Hải