Vị tướng đường Trường Sơn huyền thoại và hai cuộc “tìm người”

Cuộc đời vị Tướng đường Trường Sơn huyền thoại luôn gắn liền với những cung đường huyết mạch. Nhưng đằng sau chất thép trận mạc, điều khiến các thế hệ hôm nay xúc động sâu xa nhất chính là tấm lòng nhân ái và nhãn quan đặc biệt về con người. Lúc sinh thời, khi nhìn lại chặng đường dấn thân vì nước, vì dân, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải, từng chia sẻ về hai cuộc “tìm người” lịch sử: tìm người đã khuất giữa đại ngàn bom đạn để tri ân đồng đội và tìm người kế nhiệm để trao gửi tương lai ngành giao thông vận tải khi đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới.

Cuộc tìm người đã khuất: Nặng lòng với đồng đội

Cuộc “tìm người” thứ nhất khởi nguồn từ những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong ngã xuống trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn. Trên cương vị Tư lệnh Đoàn 559, Tướng Đồng Sỹ Nguyên không chỉ chỉ huy những chiến dịch mở đường, thông tuyến, mà trong sâu thẳm lòng mình luôn trĩu nặng nỗi đau trước sự hy sinh của từng người lính. Chiến tranh tàn khốc, bom cày đạn xới, nhiều đồng đội ngã xuống giữa rừng sâu, bị vùi lấp nơi hang đá, ven suối hay nằm lại trên những tọa độ lửa dọc hành lang Đông và Tây Trường Sơn.

Nỗi niềm đau đáu ấy đã thôi thúc vị Tư lệnh đưa ra một quyết định mang nặng nghĩa tình đồng đội: phải tìm bằng được anh em đưa về quy tập. Ngay từ những năm 1973 - 1974, khi tiếng súng chiến trường còn chưa dứt, ông đã trực tiếp chỉ đạo lực lượng công binh, bộ đội Trường Sơn tổ chức các đội tìm kiếm, cất bốc hài cốt liệt sĩ trên khắp các chiến trường dọc dải Trường Sơn.

Thấu hiểu nỗi niềm của những người mẹ, người vợ nơi hậu phương, Tướng Đồng Sỹ Nguyên kiên quyết chỉ đạo các đơn vị vượt qua muôn vàn hiểm nguy, luồn sâu vào các vùng rừng núi hiểm trở bên sườn Tây Trường Sơn trên đất bạn Lào. Hàng vạn hài cốt cán bộ, chiến sĩ, chuyên gia quân sự Việt Nam hy sinh trên đất bạn đã được tìm kiếm, cất bốc và tổ chức đưa qua biên giới trở về đất mẹ an táng trong niềm xúc động nghẹn ngào.

Chính vị Tư lệnh là người đã đích thân đi khảo sát, chọn quả đồi Bến Tắt bên bờ sông Bến Hải (Quảng Trị) và bổ nhát cuốc đầu tiên khởi công xây dựng Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn. Công trình hoàn thành, trở thành “ngôi nhà chung” vĩnh hằng của hơn mười vạn Anh hùng Liệt sĩ. Đó là cuộc tìm kiếm thấm đượm nước mắt, máu và đạo lý thiêng liêng của dân tộc. Những người lính nằm xuống nơi rừng sâu được tìm thấy, được quy tập… phần nào làm ấm lòng gia đình họ và đồng đội. Công cuộc “tìm người đã khuất” của vị Tướng đường Trường Sơn huyền thoại đã tạc vào non sông một tượng đài bất tử về lòng quả cảm, nhắc nhở muôn đời sau về giá trị thiêng liêng của hòa bình và độc lập tự do.

Cuộc tìm người kế nhiệm: Nhãn quan trọng dụng hiền tài

Sau ngày non sông thống nhất, đất nước bước vào công cuộc tái thiết kinh tế đầy gian truân của thập niên 1980. Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên được giao trọng trách kiêm “tư lệnh ngành” giao thông vận tải. Giữa bối cảnh đất nước bị bao vây cấm vận, hạ tầng giao thông kiệt quệ, ông bước vào cuộc “tìm người” thứ hai: tìm kiếm một nhân tố có đủ tầm vóc trí tuệ, tư duy khoa học và bản lĩnh thực tiễn để kế tục sự nghiệp mở đường.

“

“Một trong những thành công lớn nhất của tôi là phát hiện ra Bùi Danh Lưu để đưa ông ấy lên Thứ trưởng, và sau đó lên Bộ trưởng thay tôi...”.

Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên

Cơ duyên lịch sử đã đưa ông gặp gỡ TS. Bùi Danh Lưu (1935 - 2010). Khi ấy, ông Lưu đang là Phó Viện trưởng Viện Kỹ thuật Giao thông - một trí thức, chuyên gia cầu đường dạn dày kinh nghiệm qua khói lửa của hai cuộc chiến tranh. Nhận thấy ở người cán bộ này tư duy khoa học biện chứng và năng lực chỉ huy sắc sảo, Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên đã đưa ra một quyết định điều động hiếm thấy: bổ nhiệm TS. Bùi Danh Lưu làm Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật, rồi chỉ 17 ngày sau, tháng 10/1982, đã tin tưởng giới thiệu ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải.

Sau gần 4 năm cùng chung lưng đấu cật vượt qua giai đoạn thiếu thốn cùng cực, tháng 6/1986, khi thôi kiêm nhiệm Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải để tập trung nhiệm vụ Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Tướng Đồng Sỹ Nguyên đã trao lại trọng trách người đứng đầu ngành giao thông vận tải cho GS.TS. Bùi Danh Lưu. Nhắc lại dấu mốc ấy, Tướng Đồng Sỹ Nguyên từng chân tình bộc bạch: “Một trong những thành công lớn nhất của tôi là phát hiện ra Bùi Danh Lưu để đưa ông ấy lên Thứ trưởng, và sau đó lên Bộ trưởng thay tôi...”.

“Cặp bài trùng” kiến tạo những công trình lịch sử

Sự kết hợp giữa bản lĩnh dám nghĩ, dám làm của Tướng Đồng Sỹ Nguyên và trí tuệ mẫn tiệp của GS.TS. Bùi Danh Lưu đã tạo nên những bước đột phá ngoạn mục cho hạ tầng đất nước.

Đầu thập niên 1980, cầu Long Biên già nua oằn mình gánh cả đường sắt lẫn đường bộ, trở thành "điểm nghẽn thế kỷ" của giao thông Thủ đô. Cầu Thăng Long đang thi công dở dang, chưa thể thông xe ngay. Trước tình thế cấp bách, tân Thứ trưởng Bùi Danh Lưu đã mạnh dạn đề xuất và Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên lập tức thông qua quyết sách táo bạo: tự lực xây dựng cầu Chương Dương bằng kết cấu thép vĩnh cửu thay cho phương án cầu treo.

Cầu Chương Dương - công trình của ý chí tự lực

Trong bối cảnh đất nước bị cấm vận, nguồn sắt thép thiếu thốn, Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên và Thứ trưởng Bùi Danh Lưu chỉ đạo tận dụng dàn thép, vật tư dự phòng, dư thừa từ các kho, bãi trong cả nước và các dự án viện trợ để xây dựng cầu Chương Dương. Ngày 30/6/1985, cầu được khánh thành sau hơn một năm rưỡi thi công, vượt tiến độ 12 tháng, góp phần giải tỏa áp lực giao thông cho Hà Nội.

Thứ trưởng Bùi Danh Lưu được giao làm Tổng chỉ huy công trường. Trước tình trạng thiếu thốn sắt thép do cấm vận, ông cùng Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên đã chỉ đạo tận dụng triệt để, thu gom các thanh dàn thép, vật tư dự phòng, dư thừa từ các kho, bãi trong cả nước cũng như từ các dự án viện trợ để thiết kế và lắp ráp. Ngày 30/6/1985, cầu Chương Dương khánh thành sau hơn một năm rưỡi thi công, vượt tiến độ 12 tháng, giải tỏa áp lực giao thông cho Hà Nội và trở thành bản hùng ca về ý chí tự lực, tự cường.

Trên mặt trận đường thủy, khi nguồn thép cạn kiệt, trong bối cảnh đất nước bị cấm vận, Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên giao Thứ trưởng Bùi Danh Lưu chỉ đạo nghiên cứu, ứng dụng công nghệ đóng tàu vỏ xi măng lưới thép tải trọng đến 300 tấn. Sáng kiến độc đáo này giải quyết tức thì cơn khát phương tiện, vận chuyển hàng triệu tấn lương thực, vật liệu cho nền kinh tế. Cùng với đó, Tướng Đồng Sỹ Nguyên chỉ đạo thành lập Xí nghiệp Liên hợp Vận tải biển pha sông, đặt nền móng cho loại hình vận tải sông - biển, kết nối hệ thống đường thủy nội địa với hơn 3.260km bờ biển, góp phần giảm chi phí vận tải.

Dấu ấn cải cách trong thập kỷ Đổi mới

Khoảnh khắc chuyển giao trọng trách giữa hai vị Bộ trưởng vào tháng 6/1986 đầy xúc động! Ôm chặt vị tướng mà mình luôn coi như một người anh lớn, tân Bộ trưởng Bùi Danh Lưu rưng rưng phát biểu: “Tôi vô cùng xúc động và chân thành cảm ơn anh Đồng Sỹ Nguyên, vị tướng Tư lệnh đường Trường Sơn và là một Bộ trưởng đầy tâm huyết của ngành giao thông vận tải chúng ta. Anh là nhà chiến lược, với tính quyết đoán mạnh mẽ, không chùn bước trước khó khăn nào. Nay anh từ biệt chúng ta để nhận trọng trách mới. Anh đã để lại một nhiệm vụ quang vinh cho tôi và những người ở lại. Trên cương vị mới, tôi xin hứa...”.

Tiếp quản trọng trách trong bối cảnh đất nước đứng trước muôn vàn khó khăn, thử thách, GS.TS. Bùi Danh Lưu, trong suốt một thập kỷ giữ cương vị Bộ trưởng (1986 - 1996), đã kiên định hiện thực hóa lời hứa với người tiền nhiệm. Kế thừa tinh thần đột phá, quyết liệt của vị Tướng đường Trường Sơn, ông vận dụng tư duy quản lý mới, góp phần mở đường đưa ngành giao thông vận tải từng bước thoát khỏi những ràng buộc của cơ chế bao cấp.

Thời kỳ này, Bộ trưởng Bùi Danh Lưu đã chỉ đạo đổi mới mạnh mẽ nhiều cơ chế, chính sách của ngành. Trong vận tải đường bộ, ông thúc đẩy xã hội hóa, từng bước xóa bỏ thế độc quyền của các doanh nghiệp vận tải quốc doanh, mở đường cho kinh tế tư nhân tham gia kinh doanh vận tải ô tô, góp phần tháo gỡ tình trạng “ngăn sông cấm chợ” và đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng lớn của người dân.

Trong phát triển giao thông nông thôn, phong trào “Nhà nước và Nhân dân cùng làm” được đẩy mạnh trên cả nước, huy động sức dân cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước, đưa đường ô tô đến gần 1.000 xã vùng sâu, vùng xa. Bộ trưởng Bùi Danh Lưu cũng đề xuất cơ chế “lấy đường nuôi đường”, thu phí sử dụng đường bộ để tạo thêm nguồn lực cho duy tu, sửa chữa và tái đầu tư hạ tầng trong bối cảnh ngân sách còn eo hẹp.

Đặc biệt, ngành từng bước tách chức năng quản lý nhà nước khỏi hoạt động sản xuất, kinh doanh, khắc phục cơ chế “vừa đá bóng vừa thổi còi”; khôi phục, thành lập các cục chuyên ngành như Cục Đường bộ, Cục Hàng hải, Cục Đường sông... để tập trung vào quản lý, quy hoạch và chính sách, đồng thời trao quyền tự chủ, hạch toán kinh doanh cho doanh nghiệp.

Nhìn lại giai đoạn đầy thử thách của thập niên 1980 - 1990, sự kết hợp giữa Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên và GS.TS Bùi Danh Lưu đã tạo nên một “cặp bài trùng” đặc biệt của ngành giao thông vận tải. Một người - bằng nhãn quan chiến lược kiên cường, quả cảm của một vị Tướng trận mạc đã dám mở đường, vạch lối; một người - bằng tri thức khoa học mẫn tiệp, nhạy bén đã cụ thể hóa đường lối Đổi mới thành những cơ chế, chính sách và công trình đi vào đời sống.

Trong hoàn cảnh đất nước còn muôn vàn gian khó, bị bao vây cấm vận ngặt nghèo, chính tư duy dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, nghệ thuật trọng dụng nhân tài và phong cách bám sát hơi thở thực tiễn của hai vị Bộ trưởng, sát cánh cùng hàng vạn cán bộ công chức, viên chức, người lao động đã đưa ngành giao thông vận tải vượt qua thử thách, đặt nền móng vững chắc cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Di sản mà hai vị Bộ trưởng Đồng Sỹ Nguyên và Bùi Danh Lưu để lại là nguồn tham chiếu quý báu cho những người làm chính sách hôm nay: phát triển hạ tầng phải đi trước một bước; chính sách, pháp luật phải tháo gỡ những điểm nghẽn từ thực tiễn, lấy con người và hiệu quả xã hội làm thước đo - để góp phần đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên mới, khẳng định vị thế một quốc gia giàu mạnh và hùng cường.

Bùi Thiên Thu