Cần có cơ chế đánh giá định kỳ hiệu quả thực hiện các thỏa thuận quốc tế
Sáng 28/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi).
Nâng cao hiệu quả ký kết, thực hiện thỏa thuận quốc tế
Tờ trình dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) do Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung trình bày. Theo đó, việc xây dựng dự án Luật nhằm thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Văn kiện Đại hội XIV, các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, Nghị quyết 06-NQ/TW về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng, cũng như Chỉ thị số 56-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác ký kết, thực hiện các cam kết quốc tế, qua đó đẩy mạnh đối ngoại và hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên mới.
Đồng thời, khắc phục các hạn chế, bất cập trong quá trình thực hiện Luật Thỏa thuận quốc tế hiện hành theo hướng mở rộng chủ thể ký kết, tăng cường phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa trình tự, thủ tục, ứng dụng khoa học, công nghệ, nâng cao hiệu quả ký kết, thực hiện thỏa thuận quốc tế, cũng như thực hiện đổi mới tư duy về xây dựng pháp luật.
Dự thảo Luật gồm 6 Chương, 48 điều, với các quy định như hoàn thiện một số quy định nhằm phân biệt rõ hơn giữa thỏa thuận quốc tế và điều ước quốc tế. Hoàn thiện quy định về bên ký kết Việt Nam, bổ sung Ban quản lý khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế thuộc UBND cấp tỉnh; đơn vị sự nghiệp công lập thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ, UBND cấp tỉnh; UBND đặc khu; lược bỏ tổng cục thuộc Bộ, UBND cấp huyện, Tổng Thư ký Quốc hội, cơ quan thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thuộc Chính phủ nhằm phù hợp với thực tiễn và việc sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước và chính quyền địa phương. Bổ sung nguyên tắc việc ký kết và thực hiện thỏa thuận quốc tế phải bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng Cộng sản Việt Nam; xác định rõ đầu mối thực hiện và có lộ trình, kế hoạch thực hiện sau khi ký. Bổ sung quy định về trách nhiệm xin ý kiến các cơ quan có thẩm quyền của Đảng; trách nhiệm báo cáo trong trường hợp thỏa thuận quốc tế dự kiến ký có thay đổi về nội dung; việc xử lý vi phạm trong công tác thỏa thuận quốc tế…
Đánh giá đầy đủ, lượng hóa chính xác nhu cầu và khả năng cân đối nguồn tài chính, nhân lực, hạ tầng số
Báo cáo thẩm tra do Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới trình bày. Theo đó, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi); cho rằng, các nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về chủ động, tích cực hội nhập quốc tế trong tình hình mới; sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Về bảo đảm nguồn lực và phân cấp, phân quyền, Tờ trình xác định dự thảo Luật không làm phát sinh nguồn lực, trong khi dự thảo mở rộng chủ thể ký kết, bổ sung nhiệm vụ xây dựng, vận hành cơ sở dữ liệu, đào tạo, bồi dưỡng và tăng cường quản lý sau khi ký kết. Vì vậy, đề nghị Chính phủ đánh giá đầy đủ, lượng hóa chính xác nhu cầu và khả năng cân đối nguồn tài chính, nhân lực, hạ tầng số, nhất là đối với các chủ thể mới.
Thường trực Ủy ban tán thành việc khoản 1 Điều 2 tiếp tục sử dụng tiêu chí “không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo pháp luật quốc tế” để phân biệt thỏa thuận quốc tế với điều ước quốc tế; đồng thời quy định văn bản thỏa thuận quốc tế phải thể hiện rõ tính chất này tại khoản 2 Điều 6.
Bên cạnh đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung quy định hoặc giao Chính phủ hướng dẫn tiêu chí phân biệt thỏa thuận quốc tế với hợp đồng, thỏa thuận đầu tư, kinh doanh, văn bản hợp tác chuyên ngành, văn bản hỗn hợp có các nội dung khác nhau… Việc xác định là thỏa thuận quốc tế hay không phải căn cứ vào bản chất nội dung, chủ thể, quyền và trách nhiệm thực hiện, không chỉ dựa vào tên gọi…
Phân cấp không đi kèm trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng ký xong rồi để đó hoặc thỏa thuận chất lượng thấp
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, việc sửa đổi Luật Thỏa thuận quốc tế để thích ứng với chính quyền địa phương 2 cấp và yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng.
Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng mở rộng là có kiểm soát và lựa chọn hợp lý, Chủ tịch Quốc hội đồng ý đề xuất của Bộ Ngoại giao; cho rằng, mặt tích cực ở đây là phản ánh đúng thực tiễn, các khu kinh tế, khu công nghiệp và đặc khu ngày càng có nhu cầu hợp tác quốc tế trực tiếp, xã biên giới cũng cần linh hoạt trong hợp tác biên giới.
Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, một là, việc mở rộng chủ thể dễ dẫn đến phân tán, thiếu kiểm soát, thống nhất về đối ngoại, nếu không có một cơ chế giám sát chặt thì sau này nghị định của Chính phủ phải quy định cho chặt chẽ.
Hai là, UBND xã biên giới có năng lực chuyên môn và nguồn lực hạn chế. Nếu không quy định rõ lĩnh vực được phép ký hoặc quy trình phê duyệt dễ phát sinh rủi ro pháp lý hoặc về chính trị.
Ba là, cần làm rõ ranh giới giữa thỏa thuận quốc tế, không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ quốc tế của nhà nước với điều ước quốc tế, tránh chồng chéo với Luật Điều ước quốc tế đã được Quốc hội thông qua năm 2025.
Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, quy định danh mục, lĩnh vực được phép ký cho từng nhóm chủ thể mới được yêu cầu lấy ý kiến Bộ Ngoại giao, bắt buộc đối với các thỏa thuận có yếu tố nhạy cảm thì cần xây dựng cơ chế phê duyệt theo nhóm hoặc ủy quyền có điều kiện để vừa linh hoạt, vừa kiểm soát rủi ro.
Về đơn giản hóa thủ tục phân cấp, dự thảo Luật đã rút gọn quy trình bổ sung thủ tục rút gọn trong một số trường hợp đặc thù, tăng tính chủ động của cơ quan đề xuất; đồng thời, đẩy mạnh phân cấp gắn với kiểm soát rủi ro; bổ sung quy định ký kết thỏa thuận quốc tế nhân danh nhiều cơ quan tổ chức hoàn thiện hồ sơ lấy ý kiến.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, quy định này đáp ứng việc tinh gọn, hiệu quả của cải cách hành chính và Nghị quyết 18 của Trung ương, phân cấp hợp lý sẽ giúp các bộ, ngành, địa phương chủ động hơn trong hợp tác quốc tế.
Tuy nhiên, phân cấp mà không đi kèm năng lực, trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ dẫn đến tình trạng “ký xong rồi để đó” hoặc thỏa thuận chất lượng thấp. Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải quy định rõ trách nhiệm cơ quan chủ trì thực hiện, báo cáo định kỳ đánh giá kết quả, có cơ chế thu hồi hoặc chấm dứt thỏa thuận nếu không thực hiện hoặc gây rủi ro; tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Ngoại giao đối với các thỏa thuận phân cấp. Đồng thời, phải nâng cao hiệu quả thực hiện và chuyển đổi số.
Nhấn mạnh chuyển đổi số là thực chất trong thỏa thuận quốc tế, bước tiến quan trọng so với Luật năm 2020 và cơ sở dữ liệu sẽ giúp minh bạch, tránh trùng lặp và hỗ trợ công tác đối ngoại tổng thể, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần có trách nhiệm xây dựng và vận hành, cập nhật cơ sở dữ liệu, quy định thời gian công bố thỏa thuận quốc tế trên cổng thông tin điện tử, có cơ chế đánh giá định kỳ hiệu quả thực hiện các thỏa thuận quốc tế và báo cáo Quốc hội, báo cáo Chính phủ với các thỏa thuận quan trọng.
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, dự thảo Luật lần này thích ứng với thực tiễn tổ chức bộ máy, với yêu cầu hội nhập, vừa mở rộng không gian hợp tác quốc tế cho các chủ thể mới, vừa siết chặt quản lý tập trung. Nếu được xây dựng tốt sẽ tháo gỡ điểm nghẽn của Luật năm 2020, tạo điều kiện cho hoạt động đối ngoại linh hoạt hơn ở cấp ngành và địa phương.
Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, phải đồng bộ chặt chẽ với Luật Điều ước quốc tế (sửa đổi) năm 2025 và các quy định về chính quyền địa phương 2 cấp, bổ sung quy định về đánh giá tác động, theo dõi hiệu quả thực hiện thỏa thuận quốc tế như một nghĩa vụ bắt buộc.
“Luật Thỏa thuận quốc tế không chỉ là một công cụ kỹ thuật về thủ tục ký kết mà là công cụ quản lý hoạt động đối ngoại ở cấp độ mềm, nơi các cam kết quốc tế không mang tính ràng buộc cao nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và hiệu quả hợp tác của Việt Nam. Bảo đảm cân bằng giữa linh hoạt và kiểm soát sẽ quyết định chất lượng của đạo luật này”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Phát biểu kết luận nội dung làm việc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị Chính phủ tiếp thu đầy đủ ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, đặc biệt là ý kiến của Chủ tịch Quốc hội cũng như ý kiến báo cáo thẩm tra của Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại.
Sau phiên họp, đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Ngoại giao khẩn trương nghiên cứu tiếp thu ý kiến tại phiên họp và ý kiến thẩm tra sơ bộ để hoàn thiện hồ sơ dự án Luật bảo đảm tiến độ chất lượng trình Quốc hội xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ Hai; đồng thời, giao Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại chủ trì phối hợp với Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội thẩm tra chính thức dự án luật để trình Quốc hội.