Ý kiến chuyên gia: Thực tiễn phải là điểm khởi đầu của nghiên cứu để đưa "giáo dục đi trước một bước"

Nhưng với đại học, TS. Đoàn Ngọc Duy, Giám đốc Điều hành Chiến lược Thương hiệu và Chuyển đổi số Trường Đại học Hoa Sen cho rằng còn một câu hỏi khác cần được đặt ra: nghiên cứu đang đi trước, đi cùng hay chỉ bắt đầu khi vấn đề đã xảy ra?

Ngày 25/8/2026, tại buổi làm việc về triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh giáo dục phải “đi trước một bước” để chuẩn bị nguồn nhân lực và nhân tài cho tương lai đất nước. Một trong những nội dung đặt ra là chuỗi liên kết từ dự báo nhu cầu nhân lực - tuyển sinh - đào tạo - nghiên cứu đến doanh nghiệp và việc làm.

TS. Đoàn Ngọc Duy, Giám đốc Điều hành Chiến lược Thương hiệu và Chuyển đổi số Trường Đại học Hoa Sen đặc biệt quan tâm vị trí của “nghiên cứu” trong chuỗi này. Thực tiễn có nhất thiết chỉ xuất hiện ở cuối quá trình nghiên cứu, như nơi tiếp nhận và ứng dụng kết quả?

Khi những nghiên cứu riêng lẻ cần được kết nối bởi một bài toán lớn

Có thể xem mỗi nghiên cứu nghiêm túc là một viên gạch. Phương pháp khoa học, dữ liệu, khả năng kiểm chứng và chuẩn mực học thuật quyết định độ chắc của viên gạch đó. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu tốt đứng riêng lẻ chưa chắc đã tạo thành một cấu trúc tri thức có khả năng giải quyết những vấn đề lớn.

Điều này không đồng nghĩa mọi đề tài đều phải tạo ra sản phẩm thương mại hoặc giải quyết ngay một bài toán doanh nghiệp. Ở cấp độ hệ thống, đại học cần đặt thêm một câu hỏi: các nghiên cứu đang tích lũy hôm nay cùng hướng tới những vấn đề phát triển nào?

Khoa học luôn cần những câu hỏi rất cụ thể. Nếu các nghiên cứu chỉ tồn tại riêng lẻ, thiếu sự tích lũy và thiếu liên hệ với những thay đổi đang diễn ra bên ngoài nhà trường, tri thức có thể tăng lên mà năng lực giải quyết vấn đề của đại học chưa chắc tăng tương ứng.

Ở đây, thực tiễn có vai trò rất rõ. Không phải để thay đại học quyết định phải nghiên cứu gì, cũng không phải để biến mọi nghiên cứu thành dự án thương mại. Thực tiễn giúp chúng ta nhìn thấy vấn đề.

Đại học phải làm phần còn lại: đặt lại câu hỏi, kiểm chứng bằng phương pháp khoa học, tìm nguyên nhân và xem vấn đề đó có ý nghĩa rộng đến đâu.

Thực tiễn tham gia sớm hơn vào quá trình hình thành câu hỏi

Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp cảm nhận thay đổi sớm hơn đại học. Trong môi trường kinh tế thay đổi nhanh, doanh nghiệp thường là nơi cảm nhận sớm hơn đại học về những dịch chuyển của công nghệ, hành vi khách hàng, mô hình kinh doanh và nhu cầu kỹ năng. Nhưng những gì doanh nghiệp nhìn thấy ban đầu thường chỉ là tín hiệu. Đại học có lợi thế khác: khả năng chuyển những tín hiệu rời rạc đó thành câu hỏi có cấu trúc, kiểm chứng bằng phương pháp khoa học và tìm kiếm những quy luật vượt ra ngoài một trường hợp cụ thể.

Tôi từng có cơ hội trao đổi với những người làm nghiên cứu trong nhiều bối cảnh thị trường khác nhau, sự khác biệt giữa các thị trường cho thấy một vấn đề chưa cấp thiết ở quốc gia này có thể đã trở thành bài toán thực tế ở quốc gia khác. Chính khả năng so sánh nhiều bối cảnh giúp nghiên cứu tránh bị giới hạn trong một hệ quy chiếu duy nhất và có cơ hội nhận diện những tín hiệu thay đổi sớm hơn.

Các tiêu chuẩn đào tạo kinh doanh của AACSB nhấn mạnh việc cập nhật chương trình từ nghiên cứu hiện hành, diễn biến ngành và thực tiễn kinh doanh. Ở bậc tiến sĩ, các mô hình Industrial Doctorates tại châu Âu hay Industry PhD tại Australia đưa doanh nghiệp tham gia từ khâu hình thành đề tài, đồng hướng dẫn và tổ chức môi trường nghiên cứu.

Điểm chung của các mô hình này không phải là doanh nghiệp thay thế vai trò học thuật của đại học. Ngược lại, thực tiễn được đưa vào sớm hơn để làm rõ vấn đề cần nghiên cứu, trong khi đại học vẫn giữ trách nhiệm về phương pháp, tính độc lập và độ tin cậy của tri thức

Tôi cho rằng đây là ranh giới rất quan trọng. Nếu đại học chỉ chạy theo nhu cầu trước mắt của doanh nghiệp, nghiên cứu sẽ trở nên ngắn hạn. Ngược lại, nếu đại học hoàn toàn đứng ngoài những thay đổi của xã hội và nền kinh tế, nghiên cứu lại có nguy cơ đến quá muộn.

“Đi trước một bước” là năng lực nhìn thấy vấn đề sớm hơn

Từ góc nhìn này, “đi trước một bước” không nhất thiết có nghĩa là đại học phải chạy nhanh hơn thị trường hoặc liên tục mở những ngành đang được quan tâm.

“Đi trước” trước hết là năng lực quan sát, dự báo và chuẩn bị. Doanh nghiệp có thể đặt câu hỏi: vấn đề hôm nay cần được giải quyết thế nào?

Nghiên cứu đại học cần đi xa hơn một bước: tại sao vấn đề xuất hiện, nó đang báo hiệu sự thay đổi nào và xã hội cần chuẩn bị năng lực gì trước khi thay đổi đó trở nên phổ biến?

Lấy AI là một ví dụ. Một nghiên cứu chỉ hỏi doanh nghiệp hiện đang sử dụng AI ra sao có thể phản ánh tốt hiện trạng. Nhưng một chương trình nghiên cứu muốn đi trước cần tiếp tục đặt các câu hỏi về những thay đổi trong năng lực nghề nghiệp, trách nhiệm quản trị, chất lượng quyết định, đạo đức, dữ liệu và mô hình tổ chức khi AI ngày càng tham gia sâu vào công việc.

Ở đây, thực tiễn không còn chỉ là nơi kiểm chứng kết quả cuối cùng. Nó trở thành một trong những nguồn giúp đại học xác định vấn đề ngay từ đầu, trong khi khoa học cung cấp phương pháp để kiểm chứng, khái quát và nhìn xa hơn nhu cầu tức thời.

Khi nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp và nhu cầu xã hội được kết nối trong một hệ sinh thái mở, thực tiễn không còn chỉ xuất hiện ở cuối để kiểm chứng hay tiếp nhận kết quả nghiên cứu. Nó có thể trở thành một trong những điểm khởi đầu để đại học nhận diện vấn đề, trong khi khoa học giữ vai trò kiểm chứng, khái quát và tạo ra tri thức có khả năng đi xa hơn nhu cầu trước mắt.

Theo cách đó, yêu cầu “giáo dục phải đi trước một bước” trở nên cụ thể hơn: đại học không chỉ theo kịp những thay đổi đang diễn ra, mà phải từng bước xây dựng năng lực nhìn thấy những thay đổi sắp đến và chuẩn bị tri thức, con người cho những vấn đề mà xã hội sẽ phải đối mặt trong tương lai.

Muốn đi trước, thực tiễn phải có mặt ngay từ lúc hình thành câu hỏi.

TS. Đoàn Ngọc Duy, Giám đốc Điều hành Chiến lược Thương hiệu và Chuyển đổi số Trường Đại học Hoa Sen