Đông Nam Á và vùng Vịnh có thể định hình tương lai AI như thế nào?

Năng lực trí tuệ nhân tạo (AI) toàn diện, bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị, hiện tập trung áp đảo tại Mỹ và Trung Quốc. Chỉ riêng hai quốc gia này đã tạo ra 80 mô hình AI đáng chú ý trong năm ngoái. Mỹ hiện vận hành 5.427 trung tâm dữ liệu, nhiều gấp hơn 10 lần bất kỳ quốc gia nào khác. Trong số 33 quốc gia có năng lực AI trên nền tảng đám mây công cộng, chỉ Mỹ và Trung Quốc vận hành năng lực này bằng chip của chính mình và thông qua các nhà cung cấp trong nước.

Trong bối cảnh khó có khả năng sớm hình thành một sự đồng thuận toàn cầu về AI, sự phát triển công nghệ sẽ ngày càng chịu sự chi phối của một hệ thống quy tắc AI phân mảnh ở cấp quốc gia và khu vực. Mỹ lựa chọn cách tiếp cận tương đối tự do, Liên minh châu Âu (EU) tập trung vào quản lý, trong khi Trung Quốc nhấn mạnh vai trò định hướng của nhà nước. Phần còn lại của thế giới phần lớn tham gia với tư cách là những bên “tiếp nhận luật chơi”.

Tuy nhiên, vùng Vịnh và Đông Nam Á - hai khu vực không tự sản xuất được những con chip hay huấn luyện các mô hình AI tiên phong nhưng đang tìm cách biến vị thế đó thành đòn bẩy. Hợp tác AI giữa các quốc gia thuộc hai khu vực ngày càng sâu rộng, mang lại lợi ích cho cả hai bên và đã đạt quy mô hàng tỷ USD.

Đông Nam Á và vùng Vịnh đang xây dựng một kiểu quan hệ đối tác AI mới, trong đó những thế mạnh khác biệt được kết hợp để tạo thành lợi thế chung, thay vì theo đuổi mục tiêu tự chủ hoàn toàn ở tuyến đầu công nghệ.

Những thế mạnh có thể bổ sung cho nhau

Hai khu vực có những điểm phụ thuộc tương đồng nhưng lại sở hữu các thế mạnh mang tính bổ trợ, trong đó có những nguồn lực cần thiết để kiểm soát các điểm phụ thuộc này. Vùng Vịnh có nguồn vốn dồi dào, năng lượng giá rẻ và khả năng xây dựng cơ sở hạ tầng với tốc độ nhanh, quy mô lớn. Riêng Ảrập Xêút đang đầu tư 100 tỷ USD vào các công ty khởi nghiệp AI và trung tâm dữ liệu thông qua Project Transcendence.

Trong khi đó, Đông Nam Á có nhu cầu rất lớn. Nền kinh tế số của khu vực được dự báo vượt 300 tỷ USD tổng giá trị hàng hóa vào năm 2025. Thị trường trung tâm dữ liệu của Đông Nam Á cũng được dự báo tăng hơn gấp đôi vào năm 2030, từ 13,7 tỷ USD lên 30,5 tỷ USD.

Tại vùng Vịnh, Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE) đã cam kết đầu tư 148 tỷ USD vào cơ sở hạ tầng AI trong hai năm qua. Stargate UAE, cụm điện toán công suất 1 gigawatt do G42 - tập đoàn AI được Abu Dhabi hậu thuẫn - xây dựng cùng OpenAI, Oracle, NVIDIA, SoftBank và Cisco, dự kiến có tổng chi phí khoảng 30 tỷ USD.

Mô hình Jais 2 của G42, được huấn luyện trên 600 tỷ token tiếng Ảrập, đang góp phần phát triển một hệ sinh thái AI tiếng Ảrập nội địa. Lợi thế của UAE nằm ở quy mô nguồn lực tài chính cũng như tốc độ triển khai cơ sở hạ tầng.

Bên cạnh nguồn vốn và hạ tầng, UAE còn có quan hệ đáng kể với Đông Nam Á, đặc biệt là Singapore, Malaysia và Việt Nam. Tháng 2 năm nay, G42 đã ký thỏa thuận khung với một liên danh của Việt Nam, trị giá lên tới 1 tỷ USD, nhằm xây dựng hạ tầng AI và điện toán đám mây quốc gia, bao phủ các hệ thống của Chính phủ, ứng dụng công nghiệp và học thuật, đồng thời triển khai các chương trình nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động.

Việt Nam có vị thế thuận lợi để hấp thụ những dòng đầu tư như vậy. Luật Trí tuệ nhân tạo độc lập của Việt Nam đã có hiệu lực và chiến lược quốc gia đặt mục tiêu đưa đất nước trở thành một trung tâm AI của khu vực. Việt Nam cũng là nơi tập trung hơn một phần tư số công ty khởi nghiệp AI tạo sinh của Đông Nam Á.

Malaysia, quốc gia thu hút 23 tỷ USD đầu tư vào trung tâm dữ liệu trong năm 2024, đã có các thỏa thuận chính thức với UAE về AI và kinh tế số. Masdar, công ty năng lượng sạch thuộc sở hữu nhà nước của Abu Dhabi, đã ký thỏa thuận trị giá 15 tỷ USD vào tháng 1/2025 nhằm phát triển năng lượng tái tạo tại Philippines.

Project mBridge, một sáng kiến tiền kỹ thuật số xuyên biên giới, kết nối UAE, Thái Lan và Ảrập Xêút. Tuyên bố chung về hợp tác kinh tế giữa ASEAN và Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) cũng công khai ủng hộ hợp tác trong lĩnh vực AI và kinh tế số, qua đó tạo nền tảng chính trị cho xu hướng này.

Các nhà đầu tư vùng Vịnh đang thiết lập vị thế dài hạn tại những thị trường số có tốc độ tăng trưởng cao, trong khi Đông Nam Á nhận được nguồn lực về cơ sở hạ tầng, đầu tư năng lượng và vốn con người. Điểm mạnh của mối quan hệ này nằm ở cấu trúc hợp tác theo từng dự án cụ thể: một năng lực cụ thể được kết nối với một nhu cầu cụ thể, cho phép hợp tác tiến triển mà không đòi hỏi phải đạt được đồng thuận trên phạm vi toàn khu vực.

Hợp tác AI như một chiến lược tăng khả năng chống chịu

Cuộc xung đột Iran - Mỹ - Israel gần đây cho thấy các biến động địa chính trị có thể nhanh chóng làm thay đổi hoạt động đầu tư công nghệ và chuỗi cung ứng như thế nào. Mặc dù vùng Vịnh đã thể hiện khả năng chống chịu đáng kể, cuộc xung đột càng làm nổi bật tầm quan trọng của việc đa dạng hóa các quan hệ đối tác kinh tế và giảm sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một thị trường hay mối quan hệ địa chính trị nào.

Trong bối cảnh đó, nền kinh tế số phát triển nhanh chóng của Đông Nam Á và vai trò ngày càng lớn của vùng Vịnh với tư cách một nhà đầu tư toàn cầu vào cơ sở hạ tầng AI đang trở nên ngày càng bổ trợ cho nhau. Vì vậy, quan hệ đối tác AI sâu rộng hơn giữa Đông Nam Á và vùng Vịnh vừa là một cơ hội kinh tế, vừa là một chiến lược thận trọng nhằm tăng cường khả năng chống chịu trong thời đại bất ổn địa chính trị gia tăng.

Nghiên cứu gần đây của Viện AI châu Á - Thái Bình Dương cũng xác định xu hướng tương tự thông qua các bản ghi nhớ UAE - Singapore về Chính phủ số, hợp tác UAE - Malaysia trong khuôn khổ sáng kiến MADANI AI và khuôn khổ hợp tác UAE - Việt Nam.

Một bước đi tiếp theo đầy triển vọng có thể là triển khai các dự án thí điểm theo từng lĩnh vực. Theo đó, mỗi khu vực thử nghiệm AI trong những lĩnh vực phù hợp nhất với lợi thế sẵn có của mình, đồng thời học hỏi từ kết quả của phía bên kia.

Đông Nam Á, với số lượng lớn người dân chưa được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ ngân hàng cùng lĩnh vực fintech phát triển nhanh chóng, là một môi trường thử nghiệm tự nhiên cho việc ứng dụng AI nhằm thúc đẩy tài chính toàn diện và tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ.

Trong khi đó, vùng Vịnh, với năng lực quản trị nhà nước ngày càng được nâng cao và quá trình số hóa hệ thống pháp luật, có điều kiện thuận lợi để thí điểm AI trong các tòa án và hoạt động hành chính công.

Những dự án thí điểm này có thể tạo ra các bài học thực tiễn cho cả hai bên và được triển khai thông qua những thỏa thuận song phương hiện đã có. Cách tiếp cận tương tự cũng có thể được mở rộng vượt ra ngoài lĩnh vực tài chính và tư pháp, sang y tế, logistics, năng lượng cũng như các mô hình ngôn ngữ được xây dựng dành riêng cho tiếng Ảrập và các ngôn ngữ Đông Nam Á.

Năng lực AI toàn diện và AI tiên phong vẫn nằm ngoài tầm với của bất kỳ một cường quốc tầm trung đơn lẻ nào. Cả vùng Vịnh và Đông Nam Á nhiều khả năng vẫn sẽ phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu trong tương lai gần.

Tuy nhiên, thông qua hợp tác, hai khu vực có cơ hội chứng minh rằng các cường quốc tầm trung vẫn có thể góp phần định hình nền kinh tế AI bằng đầu tư, những quan hệ đối tác đáng tin cậy và việc triển khai công nghệ một cách có trách nhiệm.

Mỹ và Trung Quốc có thể là những quốc gia định hình AI có thể làm được những gì, nhưng Đông Nam Á và vùng Vịnh có thể góp phần xác định AI có thể tạo ra giá trị kinh tế và xã hội lớn nhất ở đâu.

Quỳnh Vũ