Di sản sống trong kỷ nguyên sáng tạo
Phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với công nghiệp văn hóa đang đặt ra yêu cầu về cách tiếp cận bền vững, nơi sáng tạo đi cùng trách nhiệm và cộng đồng giữ vai trò chủ thể.
Từ ngày 24 - 26/8, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội chủ trì phối hợp tổ chức Diễn đàn APHEN-ICH 2026. Đây là hoạt động thường niên của Mạng lưới Giáo dục đại học châu Á - Thái Bình Dương về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (APHEN-ICH), với sự hỗ trợ của Trung tâm Thông tin và Mạng lưới quốc tế về di sản văn hóa phi vật thể khu vực châu Á - Thái Bình Dương (ICHCAP) trực thuộc UNESCO.
Chương trình được tổ chức nhằm thúc đẩy đào tạo, nghiên cứu, xây dựng năng lực và tăng cường sự tham gia của các cơ sở giáo dục đại học trong bảo vệ di sản sống. Diễn đàn có chủ đề “Di sản sống và các ngành công nghiệp văn hóa ở châu Á - Thái Bình Dương: Sáng tạo cộng đồng, trao truyền bền vững và đổi mới văn hóa”.
Trong khuôn khổ Diễn đàn, ngày 24/8 diễn ra hội thảo quốc tế cùng chủ đề, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, chuyên gia thực hành di sản, nghệ sĩ, doanh nhân.
Phát biểu chào mừng hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật nhấn mạnh: di sản văn hóa phi vật thể góp phần tạo nên bản sắc, tính liên tục, cảm thức thuộc về và phẩm giá của cộng đồng; đồng thời là nguồn lực thiết yếu của đa dạng văn hóa và sức sáng tạo của con người.
Sự phát triển nhanh chóng của các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo đang làm thay đổi phương thức di sản được trao truyền, giới thiệu và trải nghiệm. Nghề thủ công truyền thống ngày càng gắn kết với thiết kế đương đại và thời trang. Nghệ thuật trình diễn kết nối với du lịch, điện ảnh, âm nhạc và truyền thông số. Các công nghệ mới cũng mở ra những cơ hội quan trọng trong việc tư liệu hóa, diễn giải và quảng bá di sản sống.
Những chuyển biến này có thể tạo ra sinh kế bền vững, củng cố kinh tế địa phương, khuyến khích thế hệ trẻ tiếp cận tri thức truyền thống; đồng thời chuyển hóa các nguồn lực di sản thành giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế.
Tuy nhiên, quá trình đó cũng đặt ra nhiều câu hỏi căn bản: Làm thế nào để di sản văn hóa phi vật thể tham gia vào các chuỗi giá trị văn hóa và sáng tạo mà không bị tách khỏi bối cảnh vốn có hoặc bị giản lược thành một sản phẩm thương mại? Làm thế nào để các cộng đồng nắm giữ di sản tiếp tục giữ vai trò chủ thể bảo vệ, người ra quyết định, chủ thể sáng tạo và đối tượng thụ hưởng chính từ các biểu đạt văn hóa của mình?
Vì vậy, mối quan hệ giữa di sản văn hóa phi vật thể và các ngành công nghiệp văn hóa cần được xây dựng trên nền tảng sự tham gia của cộng đồng, quyền văn hóa, đổi mới sáng tạo có trách nhiệm, chia sẻ lợi ích công bằng, trao truyền giữa các thế hệ và tính bền vững lâu dài. Cộng đồng không chỉ được nhìn nhận như những người cung cấp nguồn lực văn hóa, mà còn phải được tôn trọng với tư cách là chủ thể nắm giữ tri thức và đối tác sáng tạo...
Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận mối quan hệ giữa bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể với sáng tạo cộng đồng, trao truyền giữa các thế hệ, du lịch di sản, phát triển kinh tế địa phương và đổi mới trong môi trường số.
Bên cạnh hội thảo, Diễn đàn Thanh niên APHEN-ICH 2026 và Cuộc họp thường niên của Mạng lưới Giáo dục đại học châu Á - Thái Bình Dương về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (APHEN-ICH) diễn ra ngày 25/8; cùng chuyến khảo sát thực địa tại làng tranh dân gian Đông Hồ và làng gốm Bát Tràng ngày 26/8.