Quy định pháp luật của các nước về chống tẩy xanhMỗi tuyên bố “xanh” phải được đo bằng trách nhiệm pháp lý
Những dòng quảng cáo “thân thiện với môi trường”, “trung hòa carbon” hay “100% xanh” từng xuất hiện khá dễ dàng trên bao bì và các chương trình quảng bá sản phẩm. Nhưng tại nhiều thị trường, màu xanh không còn chỉ là diễn ngôn của doanh nghiệp. Các nước đều đã siết chặt khung pháp lý để mỗi tuyên bố “xanh” phải đi kèm bằng chứng, phương pháp đo lường và trách nhiệm pháp lý.
Màu “xanh” bị lợi dụng làm chiêu tiếp thị hiệu quả
Trên kệ hàng, một chai nước có thể được phủ màu xanh lá và gắn hình chiếc lá. Một bộ quần áo được giới thiệu là làm từ chất liệu “thân thiện môi trường”. Một chuyến bay được quảng cáo là “trung hòa carbon” vì hãng đã mua tín chỉ bù trừ phát thải. Những thông điệp như vậy có sức tác động lớn trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến biến đổi khí hậu và sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm được cho là bền vững.
Vấn đề nằm ở chỗ, không phải ai cũng có khả năng kiểm tra chuỗi cung ứng, phương pháp tính lượng phát thải hay chất lượng của tín chỉ carbon của những sản phẩm đó. Khoảng cách thông tin giữa doanh nghiệp và người mua tạo ra mảnh đất cho “tẩy xanh” - hành vi đưa ra tuyên bố sai, thiếu căn cứ hoặc trình bày có chọn lọc nhằm khiến một sản phẩm, dịch vụ hay doanh nghiệp có vẻ thân thiện với môi trường hơn thực tế.
Tẩy xanh không nhất thiết bắt đầu bằng một lời nói dối hoàn toàn. Một chiếc áo có thể thật sự chứa sợi tái chế, nhưng tỷ lệ rất nhỏ. Một bao bì có thể tái chế về mặt kỹ thuật, nhưng trên thực tế không có hệ thống thu gom phù hợp. Một công ty có thể cắt giảm phát thải tại một nhà máy, rồi dùng kết quả ấy để tạo ấn tượng rằng toàn bộ hoạt động kinh doanh đã trở nên “xanh”. Chính vì tính chất tinh vi ấy, pháp luật tại nhiều nước đang chuyển từ việc chỉ cấm thông tin sai sang xem xét toàn bộ ấn tượng mà thông điệp tạo ra đối với người tiêu dùng.
EU trao quyền cho người tiêu dùng trong chuyển đổi xanh
Bước tiến có ảnh hưởng rộng nhất hiện nay là Chỉ thị EU về trao quyền cho người tiêu dùng trong chuyển đổi xanh, sẽ được áp dụng bắt đầu từ ngày 27/9/2026. Chỉ thị bổ sung một loạt hành vi vào danh sách những thực hành thương mại bị cấm trong mọi trường hợp, bao gồm các tuyên bố môi trường chung chung như “thân thiện với môi trường”, “xanh”, “tự nhiên”, “có thể phân hủy”, “trung hòa khí hậu” hoặc “tiết kiệm năng lượng” nếu doanh nghiệp không chứng minh được thành tích môi trường vượt trội, phù hợp với nội dung tuyên bố.
Chỉ thị cũng cấm đưa ra tuyên bố về toàn bộ sản phẩm hoặc toàn bộ doanh nghiệp trong khi lợi ích môi trường chỉ liên quan đến một bộ phận hay một hoạt động cụ thể. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý vì nó xử lý thủ thuật “lấy bộ phận thay cho tổng thể” thường thấy trong quảng cáo xanh.
Một nội dung mạnh khác là cấm tuyên bố sản phẩm có tác động trung hòa, giảm hoặc tích cực đối với khí hậu nếu kết luận ấy chỉ dựa trên việc bù trừ phát thải khí nhà kính. Doanh nghiệp vẫn có thể tài trợ các dự án hấp thụ carbon, nhưng không được dùng hoạt động đó để khiến người tiêu dùng tin rằng bản thân sản phẩm không gây phát thải.
Các nhãn bền vững tự phát cũng bị siết lại. Từ tháng 9/2026, doanh nghiệp tại EU không được tùy ý tạo biểu tượng giống dấu chứng nhận rồi gắn lên sản phẩm. Nhãn phải được thiết lập bởi cơ quan công quyền hoặc dựa trên một chương trình chứng nhận có yêu cầu công khai, cơ chế giám sát độc lập và quy trình xử lý vi phạm.
Năm 2023, Nghị viện châu Âu đưa ra đề xuất Chỉ thị của Nghị viện Châu Âu và Hội đồng về việc chứng minh và truyền đạt các tuyên bố rõ ràng về môi trường (Chỉ thị về Tuyên bố xanh). Tuy nhiên, đến tháng 6/2025, Ủy ban châu Âu đã tuyên bố ý định rút lại đề xuất Chỉ thị này và tạm dừng quá trình lập pháp. Quyết định được đưa ra sau khi nhận được phản hồi cho rằng đề xuất này có thể tạo ra những yêu cầu không cân xứng đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ trên toàn EU.
Anh trao quyền trực tiếp cho cơ quan quản lý thị trường
Đạo luật Thị trường số, Cạnh tranh và Người tiêu dùng năm 2024 (DMCC Act) đánh dấu một bước thay đổi lớn trong cơ chế bảo vệ người tiêu dùng tại Anh, theo đó, các tuyên bố môi trường sai hoặc gây hiểu lầm được xử lý như một dạng thực hành thương mại không công bằng. Từ ngày 6/4/2025, Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường Anh (CMA) có thể trực tiếp điều tra, xác định hành vi vi phạm và áp dụng chế tài mà không nhất thiết phải khởi kiện ra tòa theo con đường trước đây.
Nếu doanh nghiệp vi phạm, mức phạt có thể lên đến 300.000 bảng Anh hoặc 10% doanh thu toàn cầu hằng năm, tùy mức nào cao hơn. Vi phạm cam kết đã đưa ra với CMA có thể dẫn đến mức phạt tới 5% doanh thu toàn cầu, kèm khoản phạt theo ngày nếu tiếp tục không tuân thủ.
Canada đặt trách nhiệm cho bên đưa ra tuyên bố
Canada thực hiện một bước đi đáng chú ý vào tháng 6/2024 khi sửa đổi Luật Cạnh tranh thông qua Bill C-59. Luật quy yêu cầu bất kỳ tuyên bố về lợi ích môi trường của một doanh nghiệp hoặc hoạt động kinh doanh phải có sự chứng minh đầy đủ, thích hợp. Quy định các tuyên bố về môi trường phải dựa trên “phương pháp luận được quốc tế công nhận” khá gây tranh cãi do chưa có tiêu chí cụ thể.
Tháng 3/2026, Canada tiếp tục sửa đổi Luật Cạnh tranh, bỏ điều kiện bắt buộc phải sử dụng “phương pháp luận được quốc tế công nhận”, nhưng vẫn giữ yêu cầu về sự chứng minh đầy đủ và thích hợp. Diễn biến tại Canada phản ánh bài toán mà nhiều nước đang đối mặt: quy định phải đủ chặt để ngăn tẩy xanh, nhưng cũng cần đủ rõ để doanh nghiệp biết cách tuân thủ.
Nhìn từ các nước trên cho thấy, các tuyên bố môi trường không còn được xem như lời giới thiệu mang tính cảm hứng, mà là một thông tin có khả năng quyết định hành vi mua hàng. Vì thế, nó phải tuân theo những yêu cầu tương tự các tuyên bố về giá cả, chất lượng hay công dụng.
Có ba nguyên tắc chung đang nổi lên. Thứ nhất, phạm vi của lời quảng cáo phải phù hợp với phạm vi bằng chứng. Thứ hai, việc bù trừ không thể thay thế cho cắt giảm phát thải thực tế. Thứ ba, cơ quan quản lý sẽ xem xét ấn tượng tổng thể, chứ không chỉ tính đúng sai của từng câu riêng biệt.