Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026:
Từ quản lý AI tới hệ sinh thái quản trị số
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng và thi hành pháp luật, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm quyền con người và trách nhiệm giải trình. Trước thực trạng này, Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, diễn ra trong hai ngày 18 - 19/8 tại Hà Nội, cho thấy các nước trong khu vực đang từng bước chuyển từ ứng dụng và quản lý AI đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái quản trị pháp luật số, hướng tới một không gian pháp lý ASEAN hiện đại, minh bạch và thích ứng.
Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 với chủ đề "Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số" do Bộ Tư pháp tổ chức, quy tụ đại diện các cơ quan pháp luật, tư pháp ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, các tổ chức quốc tế, chuyên gia và doanh nghiệp công nghệ. Trong hai ngày, Diễn đàn tập trung trao đổi về yêu cầu để pháp luật theo kịp sự phát triển của công nghệ, đồng thời giữ vững vai trò định hướng và bảo vệ lợi ích công. Điểm đáng chú ý là các trao đổi ở Diễn đàn nhằm trả lời câu hỏi: AI sẽ làm thay đổi phương thức xây dựng, thi hành và tiếp cận pháp luật như thế nào?
AI thúc đẩy đổi mới tư duy lập pháp
Phát biểu tại Diễn đàn, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đặt ra những vấn đề lớn về cách pháp luật điều chỉnh AI để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo; cách AI có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật; và khả năng công nghệ giúp người dân, doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí tuân thủ.
Trong công tác xây dựng pháp luật, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, hệ thống hóa văn bản, phát hiện quy định chồng chéo, so sánh pháp luật, phân tích dữ liệu phục vụ đánh giá tác động chính sách và rà soát dự thảo. Xa hơn, việc chuyển các quy định pháp luật sang dạng dữ liệu mà máy có thể đọc và xử lý có thể mở ra phương thức mới trong tổ chức và khai thác hệ thống pháp luật.
Tại phiên toàn thể ngày 18/8, cách tiếp cận được mở rộng từ ứng dụng AI ở từng công đoạn sang xây dựng hệ sinh thái AI hỗ trợ toàn bộ vòng đời xây dựng và thi hành pháp luật. Trọng tâm là xây dựng hệ sinh thái dữ liệu pháp luật, phát triển trợ lý AI chuyên ngành và từng bước đưa AI vào các khâu nghiên cứu chính sách, xây dựng, rà soát, tổ chức thi hành và tiếp cận pháp luật.
Đây là bước chuyển đáng chú ý, khi AI hiện không còn được nhìn đơn thuần như công cụ tra cứu, mà trở thành một yếu tố của hạ tầng quản trị pháp luật số. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ nâng cao chất lượng thể chế. AI hỗ trợ con người làm luật, không thể thay thế con người quyết định luật.
Muốn AI hoạt động hiệu quả, trước hết phải có dữ liệu pháp luật chất lượng. Theo đó, Việt Nam đang từng bước xây dựng hạ tầng này thông qua Cổng Pháp luật quốc gia, đã tích hợp với VNeID, cung cấp trợ lý ảo và số hóa, cập nhật hơn 145.000 văn bản quy phạm pháp luật, gồm hơn 44.000 văn bản của cơ quan Trung ương và hơn 101.000 văn bản của địa phương.
Tuy nhiên, dữ liệu lớn không đồng nghĩa với dữ liệu tốt. Vì vậy, yêu cầu dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung” là điều kiện nền tảng cho AI pháp luật. Cùng với đó là yêu cầu thay đổi tư duy lập pháp. Công nghệ phát triển nhanh hơn chu kỳ xây dựng pháp luật truyền thống. Nếu pháp luật chỉ xuất hiện sau khi công nghệ tạo ra những vấn đề mới, khoảng cách giữa thực tiễn và pháp lý có thể ngày càng lớn.
Phát biểu tại diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “lập pháp phản ứng” sang “lập pháp dự báo và kiến tạo”. Pháp luật không chỉ xử lý vấn đề đã phát sinh mà cần chủ động nhận diện rủi ro và tạo dựng không gian an toàn cho đổi mới. AI có thể hỗ trợ phân tích lượng dữ liệu lớn, nhận diện xu hướng và những vấn đề có khả năng phát sinh. Nhưng việc chuyển hóa những tín hiệu đó thành chính sách vẫn cần năng lực phân tích, kinh nghiệm thực tiễn và trách nhiệm của con người.
Quản trị AI thay vì quản lý AI
Một chuyển biến đáng chú ý tại Diễn đàn là xu hướng chuyển từ “quản lý AI” sang “quản trị AI”, theo hướng vừa kiểm soát rủi ro, vừa tạo điều kiện để công nghệ được phát triển và sử dụng an toàn, minh bạch, đáng tin cậy, lấy con người làm trung tâm.
Trong bối cảnh ASEAN đang bước sang năm thứ hai triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, việc tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên trong xây dựng khuôn khổ pháp lý và quản trị AI có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển bền vững của khu vực.
Trong khi đó, sự khác biệt về hệ thống pháp luật và năng lực công nghệ khiến ASEAN khó có thể ngay lập tức xây dựng một mô hình thống nhất về AI. Hướng đi phù hợp là từng bước hình thành các nguyên tắc chung, chia sẻ dữ liệu, tiêu chuẩn và kinh nghiệm quản trị, đồng thời tôn trọng đặc thù của từng quốc gia.
Tại Diễn đàn, Bộ Tư pháp Việt Nam đề xuất ba định hướng hợp tác trọng tâm giữa các quốc gia ASEAN trong thời gian tới, gồm: thúc đẩy xây dựng các nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp trên cơ sở lấy con người làm trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật và công lý của người dân, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo; tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số.
Hướng tới không gian pháp lý số ASEAN
Nếu được triển khai thực chất, những sáng kiến được đề xuất tại Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 có thể góp phần hình thành không gian pháp lý số ASEAN. Mỗi quốc gia vẫn giữ đặc thù pháp luật của mình, nhưng tăng khả năng kết nối dữ liệu, chia sẻ tri thức, trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật thuận lợi hơn.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi các hoạt động kinh tế, thương mại và giao dịch số ngày càng vượt qua biên giới quốc gia. Những khác biệt về quy định, thủ tục và khả năng tiếp cận thông tin pháp luật có thể trở thành chi phí đối với doanh nghiệp và người dân. Nếu ASEAN từng bước nâng cao khả năng tương thích dữ liệu và chia sẻ thông tin pháp luật, công nghệ có thể trở thành công cụ thúc đẩy hội nhập thay vì tạo thêm khoảng cách pháp lý.
Ở cấp quốc gia, hiệu quả của AI trong lĩnh vực pháp luật cuối cùng không chỉ được đo bằng số lượng văn bản được xử lý hay thời gian cơ quan nhà nước tiết kiệm được, mà ở việc người dân và doanh nghiệp có tiếp cận pháp luật thuận tiện, chính xác và bình đẳng hơn hay không.
Với Việt Nam, việc đăng cai Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, phát triển Cổng Pháp luật quốc gia và đề xuất các cơ chế hợp tác khu vực cho thấy sự chủ động tham gia vào quá trình hình thành những nguyên tắc quản trị công nghệ mới. Thời gian qua, Việt Nam đã và đang triển khai mạnh mẽ các chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đặc biệt là việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, đồng thời tiếp tục triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW; tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Vì vậy, diễn đàn cũng là nơi để Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm, tiếp thu những mô hình phù hợp từ các nước ASEAN và đưa hợp tác pháp luật trở thành một bộ phận thiết thực của tiến trình chuyển đổi số khu vực.
Diễn đàn vì vậy không chỉ đặt ra câu chuyện đưa AI vào hoạt động pháp luật, mà rộng hơn là xây dựng một phương thức quản trị pháp lý thích ứng với kỷ nguyên số. AI có thể giúp pháp luật được xây dựng, khai thác và tổ chức thi hành hiệu quả hơn, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của con người trong lựa chọn chính sách và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp.
Thách thức lớn nhất sẽ là xây dựng nền tảng dữ liệu, thể chế và nguồn nhân lực đủ khả năng quản lý, khai thác công nghệ hiệu quả, an toàn và có trách nhiệm. Đây cũng là cơ sở để các nước ASEAN tăng cường hợp tác, chia sẻ tri thức, phối hợp ứng phó với những rủi ro xuyên biên giới, từng bước hình thành không gian pháp lý số hiện đại, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm.