Hoàn thiện cơ chế ngân sách, bảo đảm nguồn lực cho các mục tiêu phát triển
Góp ý vào dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) sáng 19/8, ĐBQH Trần Thị Vân (Bắc Ninh) cho rằng việc sửa đổi, hợp nhất Luật là cần thiết nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn, xử lý các vấn đề cấp bách, bất cập phát sinh từ thực tiễn; đồng thời bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật, đơn giản hóa thủ tục trong lập, giao dự toán chi ngân sách nhà nước và kế hoạch đầu tư công.
Phân cấp ngân sách phải đi cùng nguồn lực và điều kiện thực hiện
Từ thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, ĐBQH Trần Thị Vân đề nghị dự thảo Luật cần làm rõ hơn nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách. Theo đại biểu, UBND cấp xã hiện được giao thêm nhiều nhiệm vụ liên quan đến quản lý ngân sách, đầu tư công, tài sản công cũng như tổ chức thực hiện các chương trình, dự án.
Trong khi đó, tại nhiều địa phương, nguồn lực tài chính và điều kiện tổ chức thực hiện chưa tương xứng với nhiệm vụ được giao. Vì vậy, việc phân cấp quản lý ngân sách cần gắn với bảo đảm nguồn lực tài chính và điều kiện tổ chức thực hiện phù hợp với nhiệm vụ. Theo ĐBQH Trần Thị Vân, quy định này sẽ góp phần nâng cao tính khả thi của Luật, tránh tình trạng giao thêm nhiệm vụ nhưng không bảo đảm đầy đủ điều kiện để thực hiện hiệu quả.
Về dự phòng ngân sách nhà nước, tại điểm b, khoản 4, Điều 11 quy định: “Ủy ban nhân dân các cấp quyết định sử dụng dự phòng ngân sách cấp mình, định kỳ báo cáo Thường trực Hội đồng nhân dân và báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp tại kỳ họp thường lệ gần nhất...”. Tuy nhiên, thực tế thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, sạt lở và những tình huống cấp bách khác đòi hỏi việc xử lý phải được tiến hành nhanh chóng. Trong khi đó, UBND hoạt động theo chế độ tập thể, một số địa phương có thể phải xin ý kiến hoặc tổ chức họp trước khi quyết định, dẫn tới kéo dài thời gian xử lý. ĐBQH Trần Thị Vân đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định cho phép Chủ tịch UBND quyết định sử dụng dự phòng ngân sách trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách thuộc phạm vi quản lý, sau đó báo cáo UBND và Thường trực HĐND theo quy định.
Đối với nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND các cấp, ĐBQH Trần Thị Vân đề nghị bổ sung giới hạn đối với việc HĐND cấp xã ban hành chế độ chi ngân sách. Theo đó, chế độ chi phải phù hợp với khả năng quản lý, khả năng cân đối của ngân sách cấp xã và trong phạm vi khung chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định, qua đó bảo đảm chặt chẽ hơn trong quản lý ngân sách nhà nước.
Về nguồn thu của ngân sách trung ương, đại biểu đề nghị Ban Soạn thảo nghiên cứu cơ chế để ngân sách địa phương được hưởng 100% đối với một số khoản thu có tính chất đặc thù. Cụ thể, đối với khoản ghi thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, ghi chi bồi thường giải phóng mặt bằng trong trường hợp nhà đầu tư là tổ chức, cá nhân đã ứng trước tiền bồi thường giải phóng mặt bằng, đại biểu cho rằng cần bảo đảm nguồn kinh phí để địa phương thực hiện nhiệm vụ giải phóng mặt bằng.
Đối với khoản ghi thu tiền sử dụng đất, ghi chi thanh toán vốn đầu tư các dự án theo hình thức hợp đồng BT, ĐBQH Trần Thị Vân cho rằng quỹ đất đối ứng được xác định theo nguyên tắc ngang giá với giá trị dự án BT. Nếu khoản thu này phải điều tiết về ngân sách trung ương, theo đại biểu, sẽ không bảo đảm nguyên tắc ngang giá, trong khi ngân sách địa phương cũng không có nguồn để bù đắp.
Đại biểu cũng đề cập khoản thu từ trường hợp được giao đất ở theo Điều 48 Nghị định số 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ. Theo đại biểu, khi giao đất cho các đối tượng thuộc trường hợp này, tiền sử dụng đất được xác định theo giá loại đất nông nghiệp tương ứng đã thu hồi cộng với chi phí đầu tư hạ tầng khu dân cư. Nếu khoản thu phải điều tiết về ngân sách trung ương, phần ngân sách địa phương được hưởng có thể không đủ để thanh toán chi phí đầu tư hạ tầng khu dân cư.
Hợp nhất 4 chương trình nhưng không làm thay đổi cam kết với người dân
Phát biểu liên quan đến chủ trương thống nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh (Bắc Ninh) bày tỏ sự đồng tình, tán thành chủ trương, bởi đây là giải pháp cần thiết nhằm khắc phục tình trạng nhiều đầu mối, nhiều cơ chế quản lý, chồng chéo về đối tượng, địa bàn và nội dung hỗ trợ; đồng thời tạo điều kiện lồng ghép nguồn lực, tăng phân cấp và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.
Tuy nhiên, từ nghiên cứu hồ sơ Chính phủ trình Quốc hội, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị tiếp tục làm rõ một số nội dung, trước hết là tên gọi của Chương trình. Theo phương án trình Quốc hội, tên gọi dự kiến là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”. Đại biểu cho rằng cần tiếp tục rà soát để tên gọi phản ánh rõ hơn phạm vi, mục tiêu và các trụ cột chính sách sau tích hợp.
Đối với cụm từ “nông thôn”, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị cân nhắc sử dụng cụm từ “xây dựng nông thôn mới”, bởi “nông thôn” chủ yếu phản ánh phạm vi không gian, địa bàn, trong khi “xây dựng nông thôn mới” thể hiện mục tiêu phát triển tổng hợp, bao gồm hạ tầng, kinh tế nông thôn, thu nhập, chất lượng đời sống, môi trường, văn hóa, quản trị và các điều kiện phát triển bền vững. Tương tự, đối với cụm từ “dân tộc và miền núi”, đại biểu đề nghị nghiên cứu cách diễn đạt theo hướng “phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi”, nhằm phản ánh đầy đủ hơn đối tượng, không gian và mục tiêu phát triển, đồng thời tránh cách hiểu “dân tộc” và “miền núi” là hai lĩnh vực độc lập.
Về nguyên tắc khi thực hiện tích hợp, đại biểu cho rằng cần xác định rõ nguyên tắc đó là "hợp nhất nhưng không làm thay đổi cam kết của Quốc hội đối với người dân". Quốc hội đã ban hành 4 Nghị quyết riêng, xác định cụ thể mục tiêu, chỉ tiêu, phạm vi, đối tượng, địa bàn, nguồn lực và các chính sách đặc thù. Vì vậy, Nghị quyết lần này cần khẳng định rõ: mọi mục tiêu, chỉ tiêu, nhóm đối tượng và địa bàn ưu tiên đã được Quốc hội quyết nghị phải tiếp tục được bảo đảm.
Về nguồn lực, tổng nguồn lực của 4 Chương trình giai đoạn 2026 - 2030 theo hồ sơ là khoảng 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương 345.000 tỷ đồng. ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đồng tình với định hướng cho phép điều chỉnh, điều chuyển vốn theo tiến độ và khả năng thực hiện, thay vì phân bổ cứng theo nhu cầu đăng ký. Song, theo đại biểu, sự linh hoạt về nguồn lực cần đi kèm “hàng rào” bảo đảm mục tiêu. Cần xác định mức nguồn lực định hướng hoặc ngưỡng bảo đảm tối thiểu đối với từng nhóm mục tiêu lớn; việc điều chuyển vốn không được làm mất khả năng hoàn thành các chỉ tiêu Quốc hội đã quyết định. Đại biểu cho rằng, không nên duy trì 4 nguồn ngân sách hoàn toàn khép kín, nhưng cũng không thể gom toàn bộ vào một nguồn chung mà thiếu cơ chế bảo vệ từng mục tiêu; cần có sự điều phối linh hoạt.
Đối với quy định chuyển tiếp, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị nghiên cứu kỹ, bởi chuyển tiếp cần bao gồm cả nội dung chứ không chỉ cơ chế, chính sách và vốn. Dự thảo quy định các nhiệm vụ đã được phê duyệt, bố trí vốn và triển khai trong năm 2026 tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành nhằm không làm gián đoạn việc phân bổ, thanh toán, quyết toán. Tuy nhiên, theo đại biểu, như vậy vẫn chưa đủ.
Vấn đề cần làm rõ là khi hợp nhất 4 Chương trình, nội dung đang triển khai có tiếp tục trong cấu trúc mới hay không, cơ quan nào tiếp nhận, chỉ tiêu nào được kế thừa và đối tượng đang thụ hưởng có tiếp tục được hỗ trợ hay phải thực hiện lại thủ tục. Vì vậy, trước khi vận hành Chương trình mới, cần có bảng chuyển đổi toàn bộ nội dung của 4 Chương trình cũ sang cấu trúc mới, xác định rõ nội dung kế thừa, nội dung tích hợp, nội dung kết thúc và cơ quan chịu trách nhiệm tiếp tục hoặc tiếp nhận kết quả. Đại biểu đề nghị nội dung này được thể hiện ngay trong Nghị quyết của Quốc hội, thay vì giao toàn bộ cho các văn bản hướng dẫn sau này.
Về hoàn thiện hệ thống văn bản, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh cơ bản thống nhất với yêu cầu theo hướng gọn, thống nhất, không phát sinh thủ tục trung gian, nhưng đề nghị làm rõ nội hàm của “thống nhất”. Theo đại biểu, thống nhất không đồng nghĩa với tập trung toàn bộ thẩm quyền hướng dẫn vào một cơ quan. Đối với nguyên tắc, tiêu chí phân bổ nguồn lực, đại biểu cơ bản thống nhất với định hướng chuyển từ phân bổ theo đầu vào, nhu cầu đăng ký sang phân bổ gắn với mức độ thiếu hụt, yêu cầu đạt mục tiêu và kết quả thực hiện.
Tuy nhiên, ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị thận trọng khi sử dụng năng lực hấp thụ vốn, tiến độ giải ngân hoặc kết quả thực hiện năm trước làm căn cứ quá lớn để phân bổ nguồn lực. Những địa bàn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, biên giới, hải đảo thường hạn chế hơn về năng lực chuẩn bị dự án, nguồn nhân lực và điều kiện tổ chức thực hiện. Nếu quá nhấn mạnh khả năng giải ngân, các địa bàn cần ưu tiên có thể lại bị giảm nguồn lực.
Theo đó, đại biểu đề nghị thiết kế cơ chế phân bổ dựa trên hai nhóm tiêu chí: mức độ thiếu hụt, khó khăn, quy mô đối tượng và mục tiêu cần đạt; đồng thời tính đến kết quả thực hiện, tiến độ, khả năng hấp thụ vốn và trách nhiệm giải trình. Kết quả thực hiện nên là một căn cứ quan trọng để điều chỉnh phân bổ, nhưng không thay thế các nguyên tắc, tiêu chí, định mức và thẩm quyền phân bổ ngân sách nhà nước, kế hoạch đầu tư công theo quy định của pháp luật.