Đưa bưu chính trở thành một cấu phần hạ tầng thiết yếu phục vụ nền kinh tế số

Từ thực tiễn thay đổi của thị trường bưu chính

Phát biểu khai mạc hội nghị, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Thị Thu Trang khẳng định, truyền thông chính sách là một bước quan trọng trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, nhằm cung cấp thông tin kịp thời, tạo điều kiện để các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, chuyên gia và các đối tượng chịu tác động trực tiếp tham gia góp ý. Qua đó góp phần nâng cao chất lượng, tính khả thi và hiệu quả của chính sách khi được ban hành và tổ chức thực thi.

Theo bà Trang, với vai trò là cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ Khoa học và Công nghệ đã triển khai xây dựng Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) theo đúng trình tự, thủ tục của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời bám sát yêu cầu phát triển của nền kinh tế số và thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp. Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) đã được Chính phủ thống nhất tại Nghị quyết số 178/NQ-CP ngày 6/7/2026 và được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại Phiên họp thứ 4 ngày 16/7/2026. Bộ Khoa học và Công nghệ đang tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra để tiếp thu, giải trình, hoàn thiện hồ sơ dự án luật.

Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế mong muốn các đại biểu sẽ thảo luận, trao đổi và đóng góp những ý kiến để hoàn thiện dự thảo luật, đặc biệt là đối với những quy định mới, những nội dung còn có ý kiến khác nhau hoặc có tác động trực tiếp đến hoạt động của người dân và doanh nghiệp.

Trình bày những nội dung chính của Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ Lã Hoàng Trung cho biết, dự thảo Luật được xây dựng trong bối cảnh thị trường bưu chính đã có sự thay đổi căn bản so với thời điểm Luật Bưu chính năm 2010 được ban hành.

Nếu trước đây hoạt động bưu chính chủ yếu gắn với thư tín và dịch vụ chuyển phát thì hiện nay thị trường đã chuyển mạnh sang đóng gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử, đồng thời bưu chính ngày càng đóng vai trò là hạ tầng kết nối giữa không gian số và không gian vật lý. Cùng với sự thay đổi của thị trường, phương thức quản lý cũng cần chuyển từ cấp phép, tiền kiểm sang đăng ký, công khai, hậu kiểm; từ kiểm soát đồng loạt sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Theo ông Lã Hoàng Trung, quy mô thị trường hiện đã vượt xa khuôn khổ của năm 2010. Năm 2025, thị trường đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, quy mô sản lượng cao hơn 12 lần so với năm 2010, doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng; đặc biệt, hơn 90% sản lượng là gói, kiện hàng hóa.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải sửa đổi Luật nhằm xác định lại phạm vi điều chỉnh, đổi mới phương thức quản lý doanh nghiệp, hoàn thiện chính sách về bưu chính công ích, đồng thời bổ sung các quy định về bưu chính số, dữ liệu, an toàn, an ninh và ứng dụng công nghệ mới.

Chuyển từ “cấp phép” sang “đăng ký - công khai - hậu kiểm”

Một trong những thay đổi đáng chú ý trong dự thảo luật là sự đổi mới căn bản phương thức quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ bưu chính.

Theo Vụ trưởng Vụ Bưu chính, dự thảo chuyển từ cơ chế “cấp phép” sang “xác nhận đăng ký”, theo nguyên tắc đăng ký - công khai - tự chịu trách nhiệm - hậu kiểm. Đây là bước chuyển quan trọng nhằm cải cách thủ tục hành chính nhưng đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.

Theo dự thảo, doanh nghiệp phải đăng ký trước khi cung cấp dịch vụ. Cơ quan nhà nước kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ nhưng không thẩm định nội dung; doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về thông tin đã đăng ký và việc duy trì các điều kiện kinh doanh. Hết thời hạn theo quy định mà cơ quan có thẩm quyền không có ý kiến, doanh nghiệp được hoạt động theo nội dung đã đăng ký.

Điều kiện kinh doanh cũng được đơn giản hóa. Doanh nghiệp phải đăng ký ngành, nghề bưu chính; có biện pháp bảo đảm an toàn, an ninh và quản lý chất lượng. Doanh nghiệp không trực tiếp vận hành mạng phải có thỏa thuận sử dụng mạng hoặc thành phần mạng.

Khi có thay đổi nội dung đăng ký, doanh nghiệp có trách nhiệm thông báo để cơ quan quản lý cập nhật, công khai thông tin, trừ các nội dung thuộc bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh. Nội dung đăng ký và cập nhật là căn cứ xác định phạm vi hoạt động cũng như trách nhiệm của doanh nghiệp.

Đối với hoạt động bưu chính công ích, một điểm mới quan trọng là dự thảo Luật đề xuất mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập từ thư sang cả thư và gói, kiện hàng hóa. Dịch vụ phổ cập được cung cấp trên phạm vi toàn quốc theo khối lượng, chất lượng và giá do pháp luật quy định; Nhà nước bảo đảm cung ứng thông qua cơ chế đặt hàng doanh nghiệp được chỉ định.

Dự thảo cũng bổ sung mô hình điểm phục vụ bưu chính đa năng. Theo đó, ngoài cung cấp dịch vụ bưu chính công ích, các điểm này có thể kết hợp tiếp nhận hồ sơ, trả kết quả thủ tục hành chính, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thương mại điện tử và thực hiện các nhiệm vụ khác, nhưng phải bảo đảm không ảnh hưởng đến nhiệm vụ công ích và cạnh tranh lành mạnh.

Cùng với đó, mạng bưu chính công cộng được định hướng phát triển phù hợp với quy hoạch; địa phương bố trí quỹ đất theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Đây là một trong những nội dung thể hiện định hướng phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số.

Quyền kinh doanh đi đôi với trách nhiệm kiểm soát rủi ro

Theo Vụ trưởng Lã Hoàng Trung, dự thảo Luật cũng làm rõ hơn quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp, trong đó quyền chủ động kinh doanh phải gắn với trách nhiệm bảo đảm an toàn và bảo vệ người sử dụng dịch vụ.

Doanh nghiệp được quyền từ chối bưu gửi vi phạm; trong trường hợp có căn cứ, có thể yêu cầu người gửi mở bưu gửi, cung cấp thông tin hoặc thực hiện đồng kiểm trước khi chấp nhận. Đối với bưu gửi có dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp có thể tạm dừng và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền.

Doanh nghiệp được thu hộ tiền bán hàng theo thỏa thuận và quy định của pháp luật dân sự, thương mại, nhưng đồng thời phải bảo vệ thông tin khách hàng, bảo đảm an toàn bưu gửi, chất lượng dịch vụ, giá và thực hiện trách nhiệm bồi thường.

Dự thảo cũng phân bổ trách nhiệm theo vai trò của từng doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp vận hành mạng phải duy trì mạng liên tục, ổn định; có khả năng đáp ứng việc huy động, điều phối khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh và bảo đảm kết nối, liên thông theo thỏa thuận. Doanh nghiệp không vận hành mạng được sử dụng công đoạn hoặc thành phần mạng của doanh nghiệp khác nhưng vẫn phải bảo đảm cam kết dịch vụ và chịu trách nhiệm đối với phần dịch vụ mình thực hiện.

Trình bày chuyên đề Bảo đảm an toàn, an ninh trong lĩnh vực Bưu chính tại hội nghị, ông Lê Văn Chung (Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ) cho hay, một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là phương thức bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính.

Theo dự thảo, mỗi bưu gửi được gắn một mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống của doanh nghiệp bưu chính từ thời điểm chấp nhận và được duy trì trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ. Mã định danh được sử dụng để theo dõi, quản lý và truy vết qua các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát. Đây được xác định là nền tảng dữ liệu để liên kết bưu gửi với toàn bộ hành trình nghiệp vụ, phục vụ truy vết khi xảy ra sự cố hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm.

Dự thảo đồng thời yêu cầu doanh nghiệp bảo đảm an toàn bưu gửi từ thời điểm chấp nhận đến khi phát, không để xảy ra mất, thất lạc, hư hỏng hoặc bị xâm phạm trái pháp luật.

Đối với an ninh bưu chính, doanh nghiệp phải áp dụng các biện pháp phù hợp với mức độ rủi ro và quy mô hoạt động để phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm. Việc phối hợp với cơ quan nhà nước phải đúng thẩm quyền, mục đích và phạm vi cần thiết, hạn chế ảnh hưởng không cần thiết đến hoạt động bình thường của dịch vụ.

Như vậy, thay vì tập trung vào việc kiểm tra, phát hiện vi phạm trên diện rộng, dự thảo hướng tới phòng ngừa dựa trên dữ liệu, định danh, truy vết và mức độ rủi ro. Đây cũng là sự thay đổi phù hợp với thực tế khi bưu chính đã trở thành một hạ tầng quan trọng của thương mại điện tử và nền kinh tế số, với quy mô hàng tỷ bưu gửi mỗi năm.

Tại hội nghị, đại diện Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đặt ra các tình huống thực tiễn để các đại biểu, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bưu chính cùng trao đổi, đưa ra các giải pháp xử lý tình huống trong thực tiễn, qua đó, làm rõ thêm một số quy định trong dự thảo Luật.

Đào Cảnh