EPR cần lộ trình phù hợp với năng lực tái chế

Từ đóng góp tài chính đến trách nhiệm tái chế thực chất

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) tại Điều 54 và 55. Theo đó, tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu phải thực hiện trách nhiệm tái chế đối với sản phẩm, bao bì có khả năng tái chế; đồng thời có trách nhiệm thu gom, xử lý đối với sản phẩm, bao bì không có khả năng tái chế theo danh mục do Chính phủ quy định.

Các quy định này được cụ thể hóa tại Nghị định số 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Bảo vệ môi trường; sau đó được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 05/2025/NĐ-CP. Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu Chính phủ xây dựng Nghị định về EPR trên cơ sở kế thừa, bổ sung các quy định hiện hành.

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến ngày 31/12/2025, số tiền đóng góp tài chính thực hiện EPR mà Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam nhận trong năm đạt 657,2 tỷ đồng, tăng hơn 225 tỷ đồng so với năm 2024 do tiếp nhận thêm khoản đóng góp hỗ trợ thu gom, xử lý chất thải.

Tại Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống EPR tại Việt Nam” diễn ra tuần trước, ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, cho rằng EPR không nên chỉ được nhìn nhận là nghĩa vụ tài chính, mà cần trở thành cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi từ thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu đến tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư cho kinh tế tuần hoàn. Theo ông Cường, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong xây dựng và triển khai EPR. Tuy nhiên, cơ chế này cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, hiệu quả hơn, đồng thời tạo động lực cho thị trường thu gom, tái chế phát triển.

Hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, dự kiến trình Quốc hội tại Kỳ họp tháng 10/2026. Trên cơ sở đánh giá kinh nghiệm quốc tế, các quy định về EPR dự kiến được sửa đổi theo hướng loại bỏ hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ tái chế, chỉ giữ lại các hình thức tự tổ chức thu hồi, tái chế hoặc thuê/ủy quyền bên thứ ba. Mục tiêu là nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom, tái chế.

Cần tính đến năng lực của hạ tầng thu gom, tái chế

Góp ý về định hướng này, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng việc tiến tới yêu cầu doanh nghiệp thực chất thu hồi, tái chế sản phẩm là phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, chính sách cần tính đến điều kiện thực tế của hệ thống thu gom, tái chế trong nước.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, hoạt động thu gom phế liệu hiện vẫn chủ yếu tự phát, chưa hình thành hệ thống đồng bộ. Doanh nghiệp thương mại, nhập khẩu không có sẵn nhà xưởng hoặc mạng lưới thu gom rộng. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc tự xây dựng một hệ thống thu hồi sản phẩm sau sử dụng càng khó khăn.

Năng lực tái chế đối với một số sản phẩm đặc thù cũng còn hạn chế. Theo VCCI, các sản phẩm như pin lithium, pin nickel hay thiết bị lạnh thương mại chứa môi chất lạnh chuyên dụng đòi hỏi công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường cao, trong khi cơ sở tái chế trong nước chưa đáp ứng đầy đủ. Hạ tầng này cần thời gian để đầu tư và vận hành thành một hệ thống hoàn chỉnh.

Vì vậy, VCCI đề nghị trước mắt tiếp tục duy trì hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam như một lựa chọn song song với tự tái chế, thuê hoặc ủy quyền tái chế. Tỷ lệ đóng góp có thể được điều chỉnh giảm dần theo lộ trình, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp tăng tham gia thu gom, tái chế và góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp tái chế trong nước.

Bên cạnh đó, VCCI đề xuất thiết kế nghĩa vụ tái chế theo đặc tính của từng sản phẩm. Sản phẩm bền, dễ sửa chữa, dễ tháo rời hoặc có tỷ lệ vật liệu tái chế cao nên có nghĩa vụ thấp hơn sản phẩm khó tái chế, sử dụng vật liệu hỗn hợp hoặc chứa chất nguy hại. Theo VCCI, cơ chế phí EPR "điều biến" này đang được nhiều nước áp dụng nhằm khuyến khích doanh nghiệp cải tiến thiết kế sản phẩm ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý chất thải ở cuối vòng đời.

Việc xác định kết quả tái chế cũng cần phản ánh đúng lượng vật liệu thực tế được thu hồi. Theo đó, không nên tính toàn bộ lượng chất thải đưa vào nhà máy là kết quả tái chế mà cần kiểm soát tỷ lệ hao hụt, chất lượng vật liệu đầu ra và việc xử lý phần cặn còn lại.

Ở phạm vi rộng hơn, VCCI cho rằng chính sách EPR cần đặt trong nguyên tắc chung của kinh tế tuần hoàn. Tái chế là một khâu quan trọng nhưng không phải giải pháp được ưu tiên đầu tiên. Trước đó là giảm phát sinh chất thải, kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tái sử dụng, tân trang và tái sản xuất; sau đó mới đến tái chế và thu hồi năng lượng.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế tại Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống EPR tại Việt Nam”, TS. Fritz Flanderka, Giám đốc Điều hành Reclay Group, cho rằng không có một mô hình EPR duy nhất có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Dù nguyên tắc cốt lõi của EPR là chuyển trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau sử dụng sang khu vực doanh nghiệp, cách thức thiết kế và vận hành hệ thống cần được điều chỉnh theo điều kiện thể chế, thị trường cũng như năng lực thu gom, phân loại và tái chế của từng quốc gia.

Sau hơn hai năm thực hiện, EPR đã bước đầu thúc đẩy doanh nghiệp quan tâm hơn đến vòng đời sản phẩm và hình thành thị trường tái chế. Việc sửa đổi chính sách trong giai đoạn tới vì thế cần vừa nâng trách nhiệm của nhà sản xuất, vừa tạo lộ trình đủ khả thi để hạ tầng thu gom, tái chế phát triển tương ứng. Khi các mắt xích từ thiết kế, thu gom đến tái chế được kết nối, EPR mới có thể trở thành động lực thực chất cho kinh tế tuần hoàn.

“

4 nhóm giải pháp để hoàn thiện EPR

Tại Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống EPR tại Việt Nam”, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đề xuất bốn nhóm giải pháp chính để hoàn thiện EPR.
Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động hơn trong thực hiện trách nhiệm; thúc đẩy hình thành các đơn vị tái chế hoặc tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) làm đầu mối tổ chức thu gom, tái chế; từng bước nâng mục tiêu tái chế phù hợp với mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu. Đồng thời, bảo đảm quá trình chuyển đổi theo hướng bao trùm - bao gồm việc ghi nhận và tạo điều kiện để lực lượng thu gom, tái chế phi chính thức tham gia vào hệ thống EPR.

Đề xuất chính thức hóa lực lượng thu mua ve chai

Hiện nay, lượng lớn phế liệu được thu gom qua người thu mua ve chai cùng các tổ chức, cá nhân trước khi chuyển tới nhà máy. VCCI đề nghị công nhận và từng bước chính thức hóa lực lượng này, thay vì đặt ra thủ tục có thể khiến họ bị loại khỏi hệ thống.

Hà Lan