Nâng cao nhận thức, tăng “sức đề kháng” trước nguy cơ trên không gian mạng
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại những tiện ích lớn trong công việc, học tập và đời sống, nhưng đồng thời cũng mở ra những “bề mặt tấn công” mới, từ nguy cơ lộ lọt dữ liệu đến deepfake, giả mạo giọng nói, khuôn mặt và các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi. Các chuyên gia, người nổi tiếng cho rằng, bên cạnh giải pháp công nghệ, nâng cao nhận thức và hình thành thói quen kiểm chứng thông tin là yếu tố then chốt để xây dựng một không gian mạng an toàn, văn minh.
Ngày 14/8, trong khuôn khổ Hội thảo “Kiến tạo niềm tin số - Doanh nghiệp Việt chung tay bảo vệ người tiêu dùng” do Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam tổ chức, phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân đã có những cuộc trao đổi với các chuyên gia và người có sức ảnh hưởng về thực trạng, giải pháp nâng cao nhận thức, tăng cường kỹ năng nhận diện, phòng tránh lừa đảo và bảo vệ người dùng trước các nguy cơ trên không gian mạng.
Giải bài toán bảo vệ người dùng trong kỷ nguyên AI
Không chỉ đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu trong doanh nghiệp, sự phát triển nhanh của công nghệ còn làm gia tăng những thách thức trong bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.
Ông Hồ Trọng Đạt, Phó Giám đốc Trung tâm An toàn thông tin (VNPT), Chủ tịch Câu lạc bộ Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, cho biết công tác bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đang nhận được sự tham gia của nhiều cơ quan, doanh nghiệp và tổ chức xã hội. Cùng với Chương trình bảo vệ trẻ em giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, nguồn lực và các mô hình phối hợp nhằm xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em.
Theo ông Đạt, công nghệ đã trở thành một phần trong đời sống hằng ngày của trẻ, từ học tập đến giải trí. AI cũng ngày càng được sử dụng phổ biến trong học tập, mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích đó là không ít nguy cơ như nghiện Internet, game online, mạng xã hội; bạo lực và bạo hành trên không gian mạng; bị lôi kéo vào các hội nhóm; lừa đảo, lạm dụng, thậm chí bị dụ dỗ, rủ rê đi xa mà gia đình không hay biết.
Trước thực tế này, đại diện VNPT cho rằng giải pháp công nghệ và giáo dục nhận thức cần được triển khai song song, trong đó nâng cao nhận thức là nền tảng để trẻ có khả năng tự bảo vệ mình.
“Thứ nhất là tăng cường các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức. Trong năm vừa qua, Hiệp hội An toàn thông tin cũng đã tổ chức chương trình ‘Không một mình’ nhằm nâng cao nhận thức về an toàn trên không gian mạng, đặc biệt trong môi trường học đường”, ông Đạt chia sẻ.
Theo ông, việc nâng cao nhận thức cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, bởi trẻ em không thể hình thành kỹ năng tự bảo vệ chỉ qua một vài chương trình hay buổi tuyên truyền. Những kiến thức cơ bản như bảo vệ mật khẩu, cảnh giác với đường link lạ, hạn chế giao tiếp với người không quen biết trên mạng cần được hướng dẫn và nhắc lại thường xuyên.
“Tôi cho rằng, trong lĩnh vực an toàn thông tin, việc nâng cao nhận thức là yếu tố tiên quyết. Cần kiên trì thực hiện theo phương châm ‘mưa dầm thấm lâu’, liên tục đào tạo, tuyên truyền và nhắc lại những kiến thức về an toàn trên không gian mạng qua từng ngày, từng tháng, từng năm. Qua đó, từng bước giúp trẻ em nhận diện được các nguy cơ, hình thành kỹ năng tự bảo vệ và sử dụng Internet an toàn. Đây cũng là nền tảng để xây dựng một thế hệ người dùng số có ý thức và trách nhiệm hơn trong tương lai.”
Bên cạnh giáo dục nhận thức, theo ông Đạt, các giải pháp công nghệ cũng đang trở thành công cụ hỗ trợ thiết thực để cha mẹ chủ động bảo vệ con em mình trên môi trường số. Một trong những giải pháp được VNPT phát triển là VNPT Family Safe, hỗ trợ phụ huynh quản lý thời gian sử dụng Internet và giới hạn thời gian chơi game của trẻ theo từng ngày hoặc từng khung giờ.
“Trên thực tế, việc yêu cầu trẻ tự giác hạn chế thời gian online hay chơi game không phải lúc nào cũng dễ dàng. Vì vậy, bên cạnh giáo dục và định hướng, cha mẹ có thể cần đến những giải pháp kỹ thuật hỗ trợ. VNPT Family Safe được thiết kế để ngay cả những phụ huynh không có chuyên môn sâu về an toàn thông tin vẫn có thể dễ dàng thiết lập lịch sử dụng thiết bị cho con. Chẳng hạn, trong giờ học, trẻ có thể được giới hạn quyền truy cập vào các trò chơi; thời gian chơi game trong ngày cũng có thể được quy định cụ thể theo từng khung giờ”, ông Đạt cho biết.
Bên cạnh quản lý thời gian, VNPT Family Safe còn hỗ trợ chặn, lọc các website và nội dung không phù hợp với trẻ em, trong đó có nội dung dành cho người trên 18 tuổi. Các quảng cáo liên quan đến tình dục, bạo lực và những nội dung có nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ cũng được nhận diện, chặn lọc, qua đó hạn chế nguy cơ trẻ tiếp xúc với nội dung độc hại, lừa đảo hoặc không phù hợp với lứa tuổi.
Từ góc độ này, ông Đạt cho rằng công nghệ có thể tạo ra một lớp bảo vệ bổ sung, nhưng không thể thay thế vai trò của gia đình và giáo dục nhận thức. Khi các giải pháp kỹ thuật được kết hợp với việc trang bị kiến thức, kỹ năng và sự đồng hành thường xuyên của cha mẹ, trẻ sẽ có thêm năng lực để chủ động nhận diện và ứng phó với những nguy cơ trên không gian mạng.
Hai bước tự vệ trước lừa đảo: “Chậm lại” và “kiểm chứng”
Từ câu chuyện bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, việc trang bị kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin và chủ động phòng tránh lừa đảo cũng được xem là một phần quan trọng trong xây dựng năng lực tự bảo vệ của người dùng số. Theo ông Ngô Minh Hiếu - Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo, thành viên Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (Hiếu PC), trong bối cảnh các hình thức lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, người dùng cần được trang bị những nguyên tắc đơn giản, dễ nhớ và có thể áp dụng ngay trong những tình huống thực tế.
Chia sẻ về Bộ nguyên tắc phòng chống lừa đảo trực tuyến do dự án Chống Lừa Đảo phối hợp với Tạp chí An ninh mạng xây dựng, ông Hiếu PC cho rằng bộ nguyên tắc không chỉ cung cấp kiến thức mà còn hướng tới việc hình thành kỹ năng xử lý tình huống cho người dân.
"Đặc biệt, bộ nguyên tắc đưa ra những tình huống rất cụ thể, ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu và đưa ra những bước để chúng ta có thể nâng cao kỹ năng số, từ đó tự bảo vệ mình trên không gian mạng.
Đầu tiên là chậm lại, dành thêm vài giây để chúng ta có thời gian chuyển sang bước thứ hai là kiểm chứng. Sau khi kiểm chứng thông qua những kênh, nguồn chính thống như báo chí, truyền hình hoặc các kênh chính thống của cơ quan chức năng, từ đó chúng ta có thể nhận định trường hợp này có phải là lừa đảo hay không.
Bộ nguyên tắc cũng cung cấp cho người dân những kênh báo cáo cụ thể khi bị lừa hoặc khi có những trường hợp các đối tượng cố gắng tấn công, chiếm đoạt tài sản của người dân. Đồng thời, người dân có thể biết được những kênh chính thống để kiểm tra đường link, số điện thoại, số tài khoản có phải là lừa đảo hay không.
Ví dụ như ứng dụng NTrust của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, hay trang Chống Lừa Đảo (chongluadao.vn) để chúng ta có thể kiểm tra những thông tin, đường link, website có an toàn hay không. Từ đó, chúng ta sẽ cảnh giác hơn và tự bảo vệ bản thân tốt hơn”, ông Hiếu PC chia sẻ.
Nhà sáng tạo nội dung cần đề cao trách nhiệm với cộng đồng
Không chỉ người dùng cần nâng cao kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin, những người có sức ảnh hưởng và các nhà sáng tạo nội dung cũng giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng môi trường thông tin lành mạnh trên mạng xã hội. Theo ca sĩ, diễn viên, doanh nhân Nhật Kim Anh, mỗi nội dung được đăng tải cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi tin giả, tin xấu có thể tác động đến nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt là trẻ em.
“Như mọi người cũng thấy, thời gian vừa qua, giới trẻ đã phải đối diện với rất nhiều tin giả và thậm chí là những mã độc, gây ảnh hưởng không nhỏ. Đặc biệt, khi trẻ em ngày càng sớm sử dụng các thiết bị công nghệ và tiếp cận sâu với không gian mạng thì những tác động tiêu cực càng đáng lo ngại," Nhật Kim Anh chia sẻ.
Không chỉ giới trẻ, cô cũng cho rằng ngay cả người cao tuổi cũng có thể tiếp nhận những thông tin chưa chính xác. Điều đó cho thấy đây không còn là vấn đề của riêng một nhóm người mà đang ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Nữ ca sĩ khẳng định, phải thắt chặt hơn và thúc đẩy mạnh mẽ hơn các giải pháp để xây dựng một không gian mạng văn minh cho tất cả mọi người.
Từ góc độ một người hoạt động nghệ thuật và cũng là một phụ huynh, Nhật Kim Anh cho rằng nhà sáng tạo nội dung cần đề cao trách nhiệm với cộng đồng, đặc biệt trong việc kiểm tra và chọn lọc thông tin trước khi chia sẻ. Đây là cách hạn chế những nội dung sai lệch tiếp tục được lan truyền và tác động đến người dùng.
Bản thân từng trở thành nạn nhân của tin giả trên mạng xã hội, Nhật Kim Anh cho biết trải nghiệm này khiến cô thận trọng hơn trước những thông tin chưa được kiểm chứng. Khi phát hiện nội dung xấu, độc, nữ nghệ sĩ lựa chọn báo cáo trực tiếp tới nền tảng. "Bởi thậm chí có những thông tin mà ngay cả bản thân mình là người trong giới nghệ sĩ cũng không phân biệt được đâu là thật, đâu là giả," Nhật Kim Anh bày tỏ.
Nữ ca sĩ mong rằng các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục thúc đẩy sớm hơn các giải pháp để khắc phục, đồng thời xử lý nghiêm tình trạng tin giả, tin xấu và các nội dung độc hại trên không gian mạng.