Xây dựng cấp xã trở thành trung tâm vận hành mới ở cơ sởBài cuối: “Chìa khóa” kiểm soát quyền lực nhà nước
Cấp xã đang trở thành tuyến đầu quản trị công, trực tiếp giải quyết ngày càng nhiều vấn đề của người dân, doanh nghiệp. Nhưng quyền được giao xuống chỉ thực sự phát huy khi đi cùng năng lực quyết định, giám sát và kiểm soát quyền lực tương xứng. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, củng cố HĐND cấp xã đặt ra yêu cầu thiết kế lại vị trí, tổ chức và điều kiện hoạt động để cơ quan dân cử đủ sức quyết định, giám sát đến cùng.
HĐND phải đủ lực để quyết định và giám sát
Khi không tổ chức cấp huyện, nhiều nhiệm vụ trước đây qua một tầng trung gian nay chuyển trực tiếp về cấp xã. HĐND vì thế được trao thêm thẩm quyền quyết định, giám sát trên nhiều lĩnh vực, từ phát triển kinh tế - xã hội, ngân sách, đầu tư công đến đất đai, xây dựng, an sinh xã hội, chuyển đổi số, tổ chức bộ máy...
Nhiệm vụ tăng lên, nhưng nguồn lực của HĐND chưa tương xứng. Bình quân mỗi HĐND cấp xã chỉ có khoảng 3 đại biểu chuyên trách, gồm Phó Chủ tịch HĐND và lãnh đạo hai Ban, chủ yếu là Phó Trưởng ban; các đại biểu, thành viên Ban phần lớn hoạt động kiêm nhiệm. Địa bàn rộng, dân số đông, khối lượng công việc lớn, trong khi không ít đại biểu chuyên trách lần đầu tham gia hoạt động HĐND, càng đặt ra áp lực về thời gian và năng lực thực thi nhiệm vụ.
Điểm nghẽn không chỉ ở số lượng đại biểu mà còn ở bộ máy tham mưu, giúp việc cho HĐND. Thời gian đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, một số địa phương bố trí công chức tham mưu, phục vụ các Ban HĐND. Tuy nhiên, sau khi Nghị định số 361/2025/NĐ-CP được ban hành, tại nhiều xã, phường, đội ngũ này chủ yếu được phân công phục vụ công việc của UBND; việc tham mưu cho Thường trực HĐND và các Ban gần như dồn vào hai Phó Trưởng ban chuyên trách.
Từ thực tiễn hoạt động, bà Nguyễn Thùy, Phó Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Mai Phụ (Hà Tĩnh) cho rằng: muốn giám sát ngân sách, đầu tư, đất đai hay xây dựng thực chất thì không thể chỉ nhận báo cáo rồi nghiên cứu trong thời gian ngắn trước kỳ họp. Phải chắc quy định, có thời gian đi cơ sở, khảo sát, đối chiếu số liệu, làm việc với cơ quan chuyên môn và theo dõi việc thực hiện sau giám sát. Trong khi công việc của hai Phó Trưởng ban cũng nhiều thì rất khó làm sâu, làm đến cùng từng nội dung. Đây là bài toán cần được nhìn nhận nghiêm túc. Trao thêm thẩm quyền nhưng bộ máy tham mưu vẫn mỏng thì khó đòi hỏi chất lượng quyết định và giám sát tương xứng với yêu cầu của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2025.
HĐND cần bộ máy giúp việc đúng nghĩa: có người theo dõi pháp luật, tổng hợp, phân tích số liệu, hỗ trợ thẩm tra, khảo sát, giám sát và phục vụ trực tiếp Thường trực, các Ban, đại biểu HĐND. Ông Trần Tuấn Anh, HĐND phường 1 (Lâm Đồng), thẳng thắn đặt vấn đề: chuyên viên giúp việc mà vừa thực hiện nhiệm vụ cho UBND, vừa tham mưu cho HĐND thì khác nào “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, làm sao bảo đảm HĐND thực hiện đầy đủ chức năng theo luật định.
Vì vậy, trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phải bảo đảm đủ con người, bộ máy tham mưu, thời gian và kinh phí để HĐND thực hiện quyền quyết định, giám sát. Nếu chưa thể tăng số đại biểu chuyên trách ở các Ban HĐND cấp xã, cần nghiên cứu cơ chế bố trí rõ chuyên viên Văn phòng HĐND và UBND trực tiếp giúp việc các ban, như cách làm trong thời gian đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Phân cấp phải đi cùng cơ chế kiểm soát quyền lực
Thực tiễn cho thấy, trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cần thiết kế rõ hơn mối quan hệ HĐND - UBND - Mặt trận và các cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát, phản biện. HĐND phải thực sự quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền và giám sát UBND; Mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội có điều kiện giám sát, phản biện; cơ quan chuyên môn cấp tỉnh chuyển mạnh từ làm thay sang hướng dẫn, kiểm tra, hỗ trợ chuyên môn; Thanh tra tỉnh vào cuộc khi có dấu hiệu.
Đặc biệt, giám sát phải đi đến cùng. Cần có cơ chế theo dõi riêng việc thực hiện nghị quyết, kiến nghị sau giám sát và những vấn đề cử tri phản ánh nhiều lần; đồng thời bảo đảm đại biểu được tiếp cận đầy đủ dữ liệu về ngân sách, đầu tư công, đất đai, thủ tục hành chính... để chủ động phân tích, giám sát.
“Nâng năng lực HĐND để kiểm soát quyền lực ngay nơi quyền lực được thực thi. HĐND phải đủ người, đủ thông tin, đủ năng lực thẩm tra và giám sát; UBND phải chịu trách nhiệm giải trình; thanh tra, kiểm tra, phản biện phải rõ đầu mối, tránh chồng chéo” - ông Lê Hồng Thái, đại biểu HĐND phường Ea Kao (Đắk Lắk), khẳng định.
Đó cũng là nền tảng để cấp xã trở thành “hạt nhân tiêu biểu”: không chỉ giải quyết thủ tục nhanh, điều hành hiệu quả, thu hút đầu tư, mà phải là nơi quyền được trao đúng, quyết định được kiểm soát, trách nhiệm được xác định và người dân có tiếng nói thực chất. Muốn vậy, tùy chức năng, nhiệm vụ, hệ thống chính trị cấp xã phải đủ quyền, đủ lực và đủ cơ chế kiểm soát để chủ động tổ chức phát triển phù hợp với quy mô, đặc điểm và không gian của mình.