Chính sách phải tạo điều kiện để công nghệ được thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa

Là nhận định của Giảng viên Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương tại Hội thảo chuyên đề “Chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thúc đẩy năng suất quốc gia”, trong khuôn khổ diễn đàn Năng suất chất lượng Quốc gia 2026. Các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp tập trung thảo luận về chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KH-CN và ĐMST), qua đó tìm giải pháp thúc đẩy năng suất quốc gia.

Ứng dụng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể

Tại hội thảo về chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thúc đẩy năng suất quốc gia, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Nguyễn Nam Hải nhấn mạnh yêu cầu chuyển những thành tựu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành kết quả cụ thể về năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, trong giai đoạn phát triển mới, tăng trưởng không thể tiếp tục chủ yếu dựa vào mở rộng vốn, lao động và khai thác tài nguyên. Động lực nâng cao năng suất cần chuyển mạnh sang đổi mới công nghệ, phương thức quản trị, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Điều này đặt ra yêu cầu có cơ chế để tri thức, công nghệ và các nguồn lực hỗ trợ thực sự đi vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp cần nâng cao khả năng tiếp cận, hấp thụ, làm chủ và đổi mới công nghệ, qua đó cải thiện chất lượng sản phẩm, giảm chi phí và tạo thêm giá trị gia tăng.

Theo Nghị quyết số 252/2025/QH15 của Quốc hội về Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, tốc độ tăng năng suất lao động xã hội bình quân giai đoạn 2026 - 2030 được đặt mục tiêu trên 8,5%/năm; đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng trên 55%.

Để đạt các mục tiêu này, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể trong hoạt động của doanh nghiệp, từ công nghệ sản xuất, quản trị đến chất lượng nguồn nhân lực.

Phân tích các xu hướng đang định hình chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên thế giới, Giảng viên Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một hạ tầng mới cho năng suất, trong khi đổi mới sáng tạo ngày càng được tiếp cận theo hướng xây dựng hệ sinh thái thay vì chỉ tập trung vào nghiên cứu và phát triển.

Trong bối cảnh AI, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh phát triển nhanh, mối liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cần chặt chẽ hơn. Chính sách không chỉ hỗ trợ hoạt động nghiên cứu mà còn phải tạo điều kiện để công nghệ được thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa.

Tăng cường quản lý dựa trên rủi ro, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Một trong những vấn đề được các đại biểu tập trung phân tích là tác động của chính sách đến chi phí hoạt động và năng lực đổi mới của doanh nghiệp. Theo Giám đốc điều hành Vriens & Partners tại Việt Nam Võ Thị Lan Phương, chính sách nếu được thiết kế chưa phù hợp có thể làm tăng chi phí tuân thủ, hạn chế cạnh tranh, cản trở đổi mới sáng tạo hoặc gia tăng rủi ro cho doanh nghiệp.

Bà Võ Thị Lan Phương cho biết, có 6 nhóm chính sách cần được lưu ý, gồm những chính sách tạo chi phí tuân thủ quá lớn; hạn chế cạnh tranh; cản trở đổi mới sáng tạo; gia tăng rủi ro; tạo “bẫy quy mô” và bảo hộ.

Khi chi phí tuân thủ tăng, doanh nghiệp phải dành thêm thời gian, nhân lực và tài chính cho thủ tục, tư vấn hoặc điều chỉnh hệ thống. Nguồn lực dành cho sản xuất, kinh doanh và đổi mới vì vậy có thể bị thu hẹp.

Từ thực tế này, các chuyên gia đề xuất tăng cường quản lý dựa trên rủi ro, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm ở những lĩnh vực phù hợp, giảm yêu cầu trùng lặp và bảo đảm thời gian chuyển tiếp hợp lý khi chính sách thay đổi.

Đối với công nghệ và mô hình kinh doanh mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xem là một cách để doanh nghiệp thử nghiệm sáng kiến trong phạm vi xác định, đồng thời cung cấp cơ sở thực tiễn để cơ quan quản lý đánh giá, điều chỉnh chính sách.

Bên cạnh đó, chính sách cần bảo đảm tính trung lập về công nghệ, hạn chế việc quy định quá chi tiết đối với một giải pháp cụ thể khi công nghệ liên tục thay đổi. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp có thêm khả năng lựa chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu, quy mô và nguồn lực.

Liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học cũng cần được tăng cường. Nhu cầu thực tế của doanh nghiệp cần được phản ánh rõ hơn trong quá trình xác định nhiệm vụ nghiên cứu, đặt hàng công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

Tại diễn đàn, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng công bố Thông điệp năng suất chất lượng 2026, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đặt năng suất ở vị trí trung tâm của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng; lấy doanh nghiệp làm trung tâm và khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, dữ liệu, AI làm động lực tạo ra năng suất mới.

Trọng tâm là nâng cao khả năng hấp thụ, làm chủ và đổi mới công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa; đồng thời phát triển hạ tầng chất lượng quốc gia, năng lực tiêu chuẩn, đo lường, đánh giá sự phù hợp, công nhận và nguồn nhân lực.

Khánh Duy