Xác định rõ các điểm kết nối trọng yếu, trách nhiệm đầu tư và tiến độ hoàn thành đồng bộ

Các dự án phải là "hành lang phát triển"

Các ĐBQH cơ bản thống nhất với sự cần thiết đầu tư Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội và việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Theo các đại biểu, đây đều là những dự án hạ tầng chiến lược, có quy mô rất lớn và tác động vượt ra ngoài phạm vi các địa phương có tuyến đi qua.

ĐBQH Tạ Thị Yên (Điện Biên) cho rằng, cả hai dự án này phải được tiếp cận như những "hành lang phát triển" chứ không chỉ là những tuyến giao thông.

Cụ thể, đối với Vành đai 5, giá trị của Dự án không chỉ nằm ở khoảng 349 km đường mà ở khả năng kết nối các cao tốc hướng tâm, phân phối lại luồng giao thông và mở rộng khả năng tiếp cận Vùng Thủ đô, các trung tâm sản xuất, logistics, cảng biển, cảng hàng không cho khu vực Trung du miền núi phía Bắc và các địa bàn phía Tây Bắc.

Đối với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, theo đại biểu, vai trò hành lang còn rõ nét hơn; kết nối cửa khẩu quốc tế, Vùng Thủ đô với hệ thống cảng biển; hỗ trợ giảm chi phí logistics, tăng năng lực thông quan, phát triển thương mại, xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng.

Đại biểu Tạ Thị Yên nhấn mạnh, cùng với tuyến chính phải triển khai đồng bộ các điểm nối quyết định hiệu quả toàn hệ thống: nút giao đường kết nối đối với Vành đai 5; cửa khẩu, ga liên vận, cảng cạn, trung tâm logistics và cảng biển đối với tuyến đường sắt. Nếu tuyến chính hoàn thành mà các điểm kết nối vẫn nghẽn thì công trình có thể thông về hạ tầng nhưng hành lang kinh tế vẫn chưa thực sự thông.

Do đó, đại biểu Tạ Thị Yên đề nghị, Chính phủ xác định rõ các điểm kết nối trọng yếu, trách nhiệm đầu tư và tiến độ hoàn thành đồng bộ. Riêng đối với tuyến đường sắt, cần quan tâm ngay từ đầu tính tương thích về tiêu chuẩn kỹ thuật phục vụ liên vận quốc tế, đồng thời gắn đầu tư với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực để từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ đường sắt của Việt Nam.

Đồng thời, theo đại biểu, tiến độ phải được đặt trên nền tảng khả năng cân đối nguồn lực và hiệu quả cả vòng đời dự án. Đối với Vành đai 5, giai đoạn 2026 - 2030 mới ưu tiên khoảng 116 km trên tổng số 349 km, trong khi nhu cầu vốn toàn tuyến rất lớn. Theo đại biểu, không nên dàn đều nguồn lực, cần ưu tiên những đoạn có khả năng khai thác độc lập, tạo hiệu quả mạng lưới và liên kết vùng sớm nhất, đồng thời đã sẵn sàng về mặt bằng và nguồn vốn; tránh cùng khởi công nhiều đoạn nhưng sau đó kéo dài do thiếu nguồn lực. Cùng với bố trí vốn, công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị nguồn vật liệu cũng cần đi trước một bước, có đầu mối chịu trách nhiệm và mốc tiến độ rõ ràng.

Về tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, sau điều chỉnh tổng mức đầu tư khoảng 289.000 tỷ đồng, nhu cầu vốn giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 224,6 nghìn tỷ đồng, trong khi kế hoạch trung hạn hiện mới bố trí khoảng 148,5 nghìn tỷ đồng.

Nhưng, theo đại biểu Tạ Thị Yên, điều cần nhìn xa hơn không chỉ là đủ vốn để xây, mà còn là nguồn lực để vận hành, bảo trì và trả nợ sau khi hoàn thành. Vì vậy, đại biểu đề nghị trong bước nghiên cứu khả thi phải xây dựng phương án tài chính cho cả vòng đời dự án, kể cả kịch bản vốn vay hoặc sản lượng vận tải không đạt dự kiến.

“Một dự án chỉ thực sự khả thi khi không chỉ huy động đủ vốn để xây dựng mà còn phải tính được nguồn lực để vận hành, bảo trì và trả nợ trong suốt quá trình khai thác. Nếu những chi phí này chưa được lượng hóa đầy đủ ngay từ đầu thì phần thiếu hụt cuối cùng vẫn có thể trở thành áp lực đối với ngân sách nhà nước”, đại biểu Tạ Thị Yên nêu quan điểm.

Phát huy vai trò phân luồng và tổ chức không gian phát triển vùng

Quan tâm đến Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, ĐBQH Lê Đào An Xuân (Đắk Lắk) bày tỏ đồng tình với việc tiếp tục áp dụng 8 nhóm cơ chế, chính sách đặc thù như đã được Quốc hội cho phép áp dụng tại các dự án quan trọng quốc gia.

Đối với hai nhóm chính sách mới được đề xuất, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu, thiết kế theo hướng rõ ràng, chặt chẽ hơn. Cụ thể, về chính sách bồi thường, hỗ trợ tái bố trí đối với doanh nghiệp bị thu hồi đất sản xuất, đại biểu cho rằng, điều doanh nghiệp lo ngại nhất là bị gián đoạn hoạt động. Việc địa phương chủ động chuẩn bị mặt bằng sạch, có đầy đủ hạ tầng kỹ thuật để tái bố trí cơ sở sản xuất sẽ giúp rút ngắn thời gian khôi phục hoạt động, bảo vệ việc làm cho người lao động.

Tuy nhiên, nếu không có các tiêu chí định lượng rõ ràng về điều kiện doanh nghiệp được tái bố trí thì có thể sẽ phát sinh cơ chế “xin - cho”, tạo sự không bình đẳng giữa các doanh nghiệp, gia tăng khiếu kiện và tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước.

Với chính sách về cho phép cơ quan chủ quản quyết định hoặc điều chỉnh hình thức đầu tư của các dự án thành phần, đại biểu Lê Đào An Xuân cho rằng, sẽ tạo được sự chủ động và linh hoạt cho cơ quan quản lý. Tuy nhiên, nếu việc dễ dàng chuyển sang đầu tư công có thể tạo tâm lý ỷ lại ảnh hưởng đến kế hoạch đầu tư công trung hạn đã được phê duyệt.

Do vậy, đối với hai chính sách mới, đại biểu Lê Đào An Xuân đề nghị, dự thảo Nghị quyết cần bổ sung các tiêu chí, điều kiện áp dụng hoặc giao Chính phủ quy định cụ thể. Chẳng hạn, việc chuyển từ hợp tác công tư (PPP) sang đầu tư công chỉ được thực hiện sau khi dự án đã hai lần tổ chức đấu thầu công khai nhưng không lựa chọn được nhà đầu tư. Hoặc đối với chính sách tái bố trí doanh nghiệp thì có thể xem xét áp dụng khi doanh nghiệp bị thu hồi từ 50% diện tích đất sản xuất trở lên hoặc phần diện tích còn lại không đủ để tiếp tục hoạt động.

Cũng tán thành chủ trương đầu tư Dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, ĐBQH, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Hà Nội) nhấn mạnh, Vành đai 5 không nên chỉ được nhận định là tuyến đường bao quanh Hà Nội mà cần được định vị là một vành đai phát triển mới của Thủ đô và cả Vùng Thủ đô.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị, quá trình hoàn thiện dự thảo Nghị quyết cần đặc biệt bảo đảm 4 yêu cầu: phát huy vai trò phân luồng và tổ chức không gian phát triển vùng; đầu tư đồng bộ, hệ thống kết nối; khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai; phân định hợp lý trách nhiệm nguồn vốn giữa trung ương và địa phương.

Đại biểu cũng đề nghị, làm rõ nguyên tắc phân định trách nhiệm nguồn vốn trung ương và địa phương, căn cứ tính chất từng hạng mục, khả năng cân đối ngân sách và độ hưởng lợi; đồng thời phân kỳ đầu tư hợp lý, ưu tiên, những đoạn có nhu cầu vận tải lớn, khả năng kết nối cao, sớm phát huy hiệu quả, tránh dàn trải nguồn lực.

Minh Trang