Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh cho ngành năng lượng
Nhu cầu năng lượng được dự báo tăng mạnh cùng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao. Trong khi đó, nhiều dự án LNG, điện gió ngoài khơi và năng lượng mới còn vướng cơ chế, đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế để khơi thông đầu tư và tạo lợi thế cạnh tranh cho Việt Nam.
Khơi thông tiềm năng cho các dự án năng lượng
Phát biểu tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” ngày 11/8, Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam Đào Quang Bính cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc về năng lượng.
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, bán dẫn và các ngành công nghiệp công nghệ cao đang làm thay đổi cấu trúc tiêu thụ năng lượng toàn cầu. Cùng với đó, yêu cầu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero), bảo đảm an ninh năng lượng và những biến động địa chính trị thúc đẩy quá trình tái cấu trúc thị trường. Trong bối cảnh này, cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ nằm ở công nghệ, nguồn vốn hay tài nguyên mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và môi trường đầu tư.
Theo ông Bính, tại Việt Nam, nhu cầu năng lượng được dự báo tăng mạnh đến năm 2030, cùng quá trình công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự phát triển của AI, trung tâm dữ liệu cùng các ngành công nghệ cao. Song khoảng cách giữa quy hoạch và triển khai thực tế vẫn là vấn đề cần giải quyết.
Trong số các dự án điện khí LNG được quy hoạch mới, Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4 bước vào giai đoạn vận hành, trong khi nhiều dự án khác còn gặp khó về cơ chế đầu tư, hợp đồng mua bán điện, thu xếp vốn và hạ tầng kho cảng.
Điện gió ngoài khơi được đánh giá có tiềm năng lớn nhưng chưa có dự án thương mại được triển khai. Những lĩnh vực mới như hydrogen xanh, amoniac xanh hay công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCUS) cũng chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư.
Thực tế này cho thấy bài toán của ngành năng lượng không chỉ là tiềm năng tài nguyên hay nhu cầu thị trường, mà còn nằm ở khả năng chuyển các quy hoạch, tiềm năng thành dự án cụ thể, ông Bính nói.
Đề cập những vướng mắc chính sách đang ảnh hưởng đến phát triển ngành năng lượng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam Nguyễn Hùng Dũng chỉ ra 4 vấn đề lớn, gồm: hệ thống chính sách chưa đồng bộ; thị trường năng lượng chưa phát triển đầy đủ; nguồn điện và hạ tầng truyền tải thiếu đồng bộ; hành lang pháp lý cho các ngành năng lượng mới chưa hoàn thiện.
Phân tích rõ hơn, ông Dũng cho rằng, một dự án năng lượng có thể đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều luật như Luật Điện lực, Luật Dầu khí, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo cùng các văn bản hướng dẫn. Một số quy định còn giao thoa, chưa thống nhất, làm kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư.
Với điện gió ngoài khơi, dù đã có quy định về khảo sát và phát triển, một số cơ chế nền tảng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, như xác định giá điện, hợp đồng mua bán điện, chia sẻ rủi ro và bảo lãnh thanh toán. Đây là những yếu tố quan trọng để các dự án có thể thu xếp nguồn vốn quốc tế.
LNG cũng đặt ra yêu cầu tương tự. Lĩnh vực này cần vốn đầu tư lớn, với chuỗi giá trị kéo dài từ kho cảng, vận chuyển, tái hóa khí đến nhà máy điện. Vì vậy, cơ chế bao tiêu sản lượng, bảo đảm huy động công suất và hợp đồng mua bán điện có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định đầu tư.
Bên cạnh đó, giai đoạn điện mặt trời, điện gió phát triển nhanh từng xuất hiện tình trạng dự án đã hoàn thành nhưng không thể phát hết công suất do quá tải lưới. Các lĩnh vực mới như hydrogen, CCUS, nhiên liệu hàng không bền vững, lưu trữ năng lượng hay tín chỉ carbon cũng cần hành lang pháp lý rõ ràng hơn về tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế giá, ưu đãi đầu tư và thị trường tiêu thụ.
Hoàn thiện chính sách để đón dòng vốn mới
Theo ông Nguyễn Hùng Dũng, để tạo động lực cho ngành năng lượng cần tập trung vào ba nhóm giải pháp: hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, ổn định, có tính dự báo; xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, có sự điều tiết của nhà nước; phát triển đồng bộ hệ sinh thái công nghiệp năng lượng. Cùng với đó, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi, LNG, hydrogen và các lĩnh vực năng lượng mới, qua đó nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cạnh tranh.
Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam Đào Quang Bính cho rằng, yêu cầu hiện nay không chỉ là sửa đổi từng đạo luật, mà cần xây dựng hệ thống thể chế hiện đại, đồng bộ, có tính cạnh tranh quốc tế cho toàn ngành năng lượng. Thể chế phải thích ứng với sự thay đổi nhanh của công nghệ, tạo thuận lợi cho đầu tư, đổi mới sáng tạo, hợp tác quốc tế và mở đường cho những lĩnh vực mới như điện hạt nhân, hydrogen, lưu trữ năng lượng, CCS.
Trong bối cảnh AI và Net Zero đang định hình nhu cầu năng lượng mới, quy hoạch hạ tầng năng lượng cũng cần gắn với hạ tầng số, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao. Hoàn thiện thể chế vì thế không chỉ nhằm tháo gỡ vướng mắc cho từng dự án, mà còn tạo lợi thế cho Việt Nam trong thu hút vốn, công nghệ và các ngành công nghiệp mới.
Một bước đi cụ thể là tiếp tục hoàn thiện pháp luật về dầu khí. ĐBQH Phan Đức Hiếu, hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho biết, Quốc hội đang xem xét dự án Luật Dầu khí 2022 (sửa đổi) tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Dự án đã được thảo luận tại tổ, hội trường và dự kiến xem xét thông qua ngày 23/8.
Theo đại biểu, Luật Dầu khí 2022 dù có nhiều đổi mới nhưng cần tiếp tục được cập nhật trước những thay đổi nhanh của bối cảnh trong nước và quốc tế. Hoạt động dầu khí không chỉ góp phần bảo đảm năng lượng mà còn gắn với chiến lược phát triển kinh tế biển và bảo đảm an ninh quốc gia trên biển; ông Hiếu nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật lần này đồng thời thể hiện rõ chủ trương cải cách thể chế không chỉ dừng lại ở hoàn thiện mà còn là biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn hiện nay.