Xây dựng cấp xã trở thành trung tâm vận hành mới ở cơ sở
Từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã bước vào vai trò mới: không chỉ thực thi chính sách mà phải trở thành trung tâm quản trị, tổ chức phát triển ngay từ cơ sở. Kết luận số 76-KL/TW đặt yêu cầu xây dựng những đơn vị cấp xã “hạt nhân tiêu biểu”, có khả năng lan tỏa và tạo động lực phát triển. Thực tiễn hơn một năm vận hành cho thấy, bên cạnh những chuyển biến tích cực, cấp xã vẫn còn những điểm nghẽn cần được tháo gỡ để thực sự đảm nhiệm vai trò mới.
Bài 1. Khởi đầu từ một tư duy quản trị mới
Kết luận số 76-KL/TW lần đầu tiên xác định xây dựng các đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân tiêu biểu, gắn với mục tiêu đưa cấp xã trở thành trung tâm vận hành mới ở cơ sở. Không đơn thuần là sự điều chỉnh về tổ chức bộ máy, đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia - lấy cơ sở làm nơi khởi nguồn của đổi mới, phát triển và phục vụ Nhân dân, như phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: cấp xã là tuyến đầu của quản trị công.
Từ “cấp thực thi” đến tuyến đầu của quản trị công
Trong khoa học hành chính, bộ máy nhà nước không chỉ được nhìn nhận qua chức năng quản lý mà còn được đánh giá bằng năng lực kiến tạo phát triển và chất lượng phục vụ người dân. Mô hình quản trị công hiện đại hướng đến một nền hành chính lấy người dân làm trung tâm, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo và trao quyền nhiều hơn cho cấp gần dân nhất. Chính vì vậy, ở nhiều quốc gia, chính quyền cơ sở không còn đơn thuần là "cánh tay nối dài" của cấp trên mà trở thành chủ thể trực tiếp điều hành, giải quyết phần lớn các vấn đề của cộng đồng.
Trong bối cảnh Việt Nam triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tư duy ấy đang từng bước được hiện thực hóa. Việc không tổ chức cấp huyện không chỉ là sự thay đổi về tổ chức bộ máy, mà còn kéo theo sự chuyển dịch mạnh mẽ về chức năng, nhiệm vụ và phương thức quản trị. Một khối lượng lớn công việc trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện được chuyển giao cho cấp xã, từ quản lý đầu tư, đất đai, xây dựng, an sinh xã hội đến cung ứng dịch vụ công. Cấp xã vì thế không chỉ là "cấp cuối" trong hệ thống hành chính mà còn trở thành cấp trực tiếp vận hành, nơi mọi chủ trương, chính sách được cụ thể hóa bằng những quyết định gắn với đời sống người dân.
Chính từ thực tiễn đó, Kết luận số 76-KL/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu mới: xây dựng những đơn vị hành chính cấp xã mang tính "hạt nhân tiêu biểu", đủ năng lực dẫn dắt, lan tỏa và tạo động lực phát triển. Đây là bước phát triển trong tư duy chỉ đạo, chuyển trọng tâm từ việc sắp xếp tổ chức sang nâng cao chất lượng quản trị, xây dựng chính quyền cơ sở thực sự là trung tâm vận hành mới ở địa bàn.
Phát biểu tại phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Cấp xã là tuyến đầu của quản trị công". Thông điệp này không chỉ xác định lại vị thế của cấp xã trong hệ thống chính quyền, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, từ thực hiện mệnh lệnh hành chính sang chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Nói cách khác, cấp xã không còn là nơi "chờ chỉ đạo" mà phải trở thành nơi khởi nguồn của những sáng kiến, giải pháp và quyết sách phù hợp với điều kiện thực tế ở cơ sở. Khi người dân chỉ cần đến một cấp chính quyền để giải quyết hầu hết nhu cầu hành chính, cũng là lúc năng lực quản trị của cấp xã trở thành yếu tố quyết định hiệu quả của cả bộ máy.
“Hạt nhân tiêu biểu” - năng lực quản trị tạo sức lan tỏa
Điểm nhấn của Kết luận số 76-KL/TW không chỉ là lựa chọn địa phương làm mô hình điểm, mà đặt ra một chuẩn mới về năng lực quản trị cấp cơ sở. “Hạt nhân tiêu biểu” không được đo bằng quy mô hay nguồn lực, mà bằng khả năng quản trị hiện đại, phục vụ người dân hiệu quả và tạo ra những cách làm có thể nhân rộng. Đây là bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, lấy người dân làm trung tâm.
Tinh thần đó đang từng bước được hiện thực hóa ở nhiều địa phương. Đáng chú ý, Hà Nội đã ban hành nghị quyết thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” tại hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm, hướng tới mô hình quản trị cơ sở hiện đại, phục vụ, minh bạch, hiệu quả; lấy chất lượng sống, sự hài lòng và hạnh phúc của người dân làm thước đo hiệu quả hoạt động của chính quyền. Việc thí điểm cũng nhằm hoàn thiện cơ chế, tiêu chí để từng bước nhân rộng.
Trên thực tế, nhiều địa phương đang cụ thể hóa tư duy này theo những cách khác nhau. Tại phường Hải Châu (thành phố Đà Nẵng), việc sắp xếp lại quy trình giải quyết thủ tục hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, phân công rõ trách nhiệm từng bộ phận giúp bộ máy nhanh chóng thích ứng với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Trong khi đó, xã Đức Trọng (tỉnh Lâm Đồng) chú trọng phát huy vai trò người đứng đầu, chủ động xử lý công việc từ cơ sở, tăng cường phối hợp và nâng cao năng lực đội ngũ. Những cách làm khác nhau nhưng cùng cho thấy một điểm chung: “hạt nhân tiêu biểu” phải được chứng minh bằng năng lực giải quyết công việc, chất lượng phục vụ và kết quả phát triển trên địa bàn.
Tuy nhiên, từ yêu cầu của Kết luận số 76-KL/TW đến những “hạt nhân tiêu biểu” thực sự vẫn còn khoảng cách. Sau hơn một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều địa phương vẫn gặp những điểm nghẽn về phân cấp, nguồn lực, đội ngũ, hạ tầng số và phương thức quản trị… cản trở cấp xã phát huy đầy đủ vai trò trung tâm vận hành mới ở cơ sở.