500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ Những dấu ấn trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng
Từ những bức ảnh nhuốm màu thời gian, ký ức của nhân chứng và những dấu vết còn sót lại sau gần 60 năm, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng đi qua 46 ngày đêm. Tính đến hết ngày 8/8, lực lượng làm nhiệm vụ đã đưa 245 hài cốt liệt sĩ trở về, cùng nhiều di vật mang theo hy vọng xác định danh tính các anh.
Phía sau kết quả ấy là hành trình nhiều năm lần tìm từ ảnh chiến trường, bản đồ, hồ sơ quân sự đến lời kể nhân chứng, giữa một khu vực đã đổi thay qua thời gian. Dưới những lớp đất, các cán bộ, chiến sĩ vẫn từng ngày đào, sàng lọc, bóc tách hài cốt, tìm kiếm từng di vật để đưa các anh trở về.
Manh mối từ những bức ảnh cũ
Công viên Lê Thị Riêng trước đây là khu vực Nghĩa địa Đô Thành, Chí Hòa - Sài Gòn. Từ năm 1995, TP. Hồ Chí Minh đã tiếp nhận thông tin, lời kể về các rãnh mộ tập thể tại khu nghĩa địa cũ. Nhưng sau hàng chục năm, địa hình thay đổi, nghĩa địa được giải tỏa, trở thành công viên, khiến việc xác định vị trí những ngôi mộ giữa không gian hiện hữu trở thành bài toán khó.
Bước ngoặt đến từ hồ sơ do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và cộng sự cung cấp. Ba bức ảnh lịch sử chụp 3 em nhỏ bên rãnh mộ, khi được đối chiếu với ảnh vệ tinh, đã trở thành “chìa khóa” giúp khoanh vùng khu vực nghi vấn. Đây là những hình ảnh ghi lại việc các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân được chôn cất tập thể tại nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, nay là Công viên Lê Thị Riêng.
Từ những dữ liệu “lạnh” trên ảnh, bản đồ và nguồn dữ liệu “sống” là ký ức nhân chứng, ngày 8/6, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tổ chức hội thảo, kết luận đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để triển khai khảo sát.
Từ giữa tháng 6, các lực lượng chuyên môn sử dụng radar xuyên đất, ảnh điện và phân tích địa tầng để xác định những vùng có cấu trúc bất thường dưới lòng đất. Các kết quả được đối chiếu với bản đồ, ảnh tư liệu và lời kể nhân chứng trước khi đào kiểm chứng.
Ngày 23/6, lực lượng chức năng bắt đầu đào khảo sát. Đến ngày 6/7, lễ triển khai tìm kiếm, quy tập được tổ chức, mở đầu giai đoạn khai quật trên diện rộng.
245 hài cốt liệt sĩ được quy tập
“Nhân dân ta, Đảng ta không bao giờ quên những người đã hy sinh vì đất nước, vì dân tộc, đó là đạo lý và truyền thống văn hóa Việt Nam. Trước anh linh các anh hùng liệt sĩ, chúng tôi nguyện làm hết sức mình để hoàn thành sứ mệnh cao cả này bằng tất cả trách nhiệm, trí tuệ và tình cảm sâu nặng nhất”.
TỔNG BÍ THƯ, CHỦ TỊCH NƯỚC TÔ LÂM
Những ngày đầu tiên, số lượng hài cốt được phát hiện liên tục tăng khi phạm vi rãnh mộ được mở rộng. Đến ngày 15/7, số liệu được cập nhật là 93 hài cốt liệt sĩ cùng 2 bộ hài cốt tập thể.
Việc tìm kiếm sau đó tiếp tục được mở rộng ra 2 đầu rãnh mộ, hướng về khu vực ao nước và những vị trí do nhân chứng cung cấp.
“Đối với nhiều gia đình liệt sĩ, chiến tranh chưa thực sự lùi xa, nỗi đau mất mát vẫn hiện hữu khi họ vẫn ngày đêm ngóng trông tin tức người thân. Bằng mọi giá chúng ta cần nỗ lực quyết tâm cao nhất để tìm kiếm, đưa các anh hùng liệt sĩ về với gia đình, với quê hương”.
ỦY VIÊN BỘ CHÍNH TRỊ, THỦ TƯỚNG CHÍNH PHỦ LÊ MINH HƯNG
Ngày 18/7, số hài cốt được quy tập tăng lên 100, cùng 2 bộ hài cốt tập thể. Ngày 24/7, từ việc đào thăm dò theo chỉ dẫn của nhân chứng, lực lượng tiếp tục phát hiện một hài cốt riêng lẻ và 3 bộ hài cốt tập thể.
Ở giai đoạn đầu, số liệu hài cốt riêng lẻ và các bộ hài cốt tập thể được thống kê tách biệt. Khi các mộ tập thể được bóc tách, lực lượng chuyên môn từng bước xác định số lượng hài cốt cụ thể để thống nhất cách tính.
Bước sang tháng 8, nhịp độ tìm kiếm tiếp tục được đẩy nhanh. Ngày 1/8, lực lượng phát hiện thêm 8 hài cốt, nâng tổng số lên 168. Đáng chú ý, ngày 4/8, lực lượng phát hiện thêm 2 vị trí mộ tập thể mới. Ngày 8/8, có 18 hài cốt liệt sĩ được quy tập, gồm 16 hài cốt chôn riêng lẻ và 2 hài cốt được chôn tại 1 mộ tập thể.
Tổng số hài cốt được tìm thấy tính từ khi bắt đầu đào khảo sát ngày 23/6 đến hết ngày 8/8 là 245.
Cẩn trọng trong từng lớp đất
Những ngày gần đây, trọng tâm tìm kiếm chuyển sang khu B - nơi có lượng đất đắp lớn hình thành trong quá trình cải tạo công viên. Có ngày, hơn 300 m³ đất được đào, di dời. Ngày 8/8, Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh tiếp tục huy động 3 máy cuốc, 1 xe ben và 2 xe tải 3,5 tấn phục vụ tìm kiếm.
Máy móc giúp xử lý khối lượng đất lớn, nhưng khi xuất hiện dấu hiệu nghi có hài cốt hoặc di vật, mọi hoạt động cơ giới phải dừng lại. Công việc khi đó được chuyển sang đôi tay của cán bộ, chiến sĩ trực tiếp quy tập. Từng lớp đất được bóc tách, sàng lọc; vị trí xương, răng và di vật được ghi nhận trước khi di chuyển.
Chính trị viên Đội K73, Trung tá Trần Hùng Cường từng nhấn mạnh yêu cầu với người trực tiếp khai quật là phải “nhẹ nhàng, thận trọng, tỉ mỉ”, làm sao “không để các anh đau thêm lần nữa”. Đó cũng là nguyên tắc xuyên suốt tại hiện trường: máy móc có thể giúp đẩy nhanh việc xử lý đất, nhưng khi chạm đến hài cốt, từng động tác đều phải thật cẩn trọng.
Ở thời điểm cao điểm cuối tháng 7, khoảng 210 người tham gia nhiệm vụ tại Công viên Lê Thị Riêng. Lực lượng nòng cốt là Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh cùng 5 Đội K của Quân khu 7: K70, K71, K72, K73, K74.
Cùng tham gia còn có lực lượng công binh, quân y, pháp y, bản đồ, số hóa dữ liệu, chuyên gia địa vật lý, nhà khoa học, các trường đại học, cùng nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ.
Hành trình xác định danh tính liệt sĩ
Công việc không kết thúc khi hài cốt được đưa lên khỏi lòng đất. Tại khu vực tìm kiếm, quy tập, hài cốt và di vật được bốc dỡ, bảo quản tỉ mỉ, giữ nguyên hiện trạng tối đa.
Các chuyên gia pháp y, lực lượng y tế làm sạch, phân loại, đánh giá tình trạng hài cốt và lựa chọn những mẫu sinh phẩm còn tốt, thường là răng hoặc xương, để tách chiết, mã hóa và bảo quản. Mẫu được chuyển về các trung tâm giám định ADN tuyến Trung ương để phân tích, xác lập dữ liệu di truyền và đưa vào Ngân hàng ADN liệt sĩ chưa xác định danh tính.
Tuy nhiên, ADN chỉ là một phần của quá trình xác minh. Kết quả còn được đối chiếu với mẫu thân nhân, di vật, phiên hiệu đơn vị, hồ sơ quân nhân và các thông tin liên quan.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tìm thấy hài cốt, mà trả lại tên tuổi và quê hương cho từng người đã hy sinh.
Mỗi di vật là một đầu mối
Trong hơn 1 tháng khai quật, nhiều di vật được phát hiện cùng hài cốt: giấy tờ, quyết định điều động, hộp tiếp đạn, viên đạn, nhẫn, bút viết, lược, ví, lọ dầu gió và nhiều vật dụng cá nhân.
Sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất, có những món đồ chỉ còn lại dấu vết rất nhỏ. Nhưng từ những chi tiết ấy, cơ quan chức năng có thể lần ngược phiên hiệu đơn vị, hồ sơ quân nhân và thân nhân liệt sĩ.
Hành trình tìm lại danh tính liệt sĩ Huỳnh Văn Quên cho thấy giá trị của những di vật ấy. Từ mảnh giấy được phát hiện bên hài cốt, có ghi tên Huỳnh Văn Quên và đơn vị 962, cơ quan chức năng từng bước giải mã phiên hiệu, rà soát hồ sơ và tìm thân nhân.
Quá trình xác minh cũng làm rõ sự khác biệt khi giấy báo tử gia đình từng nhận ghi tên “Huỳnh Văn Quyên”, trong khi Bằng Tổ quốc ghi công ghi “Huỳnh Văn Quên”.
Ngày 26/7, những kỷ vật gồm bút bi, chiếc lược, chiếc ví và chai dầu gió của liệt sĩ được trao lại cho gia đình sau gần 60 năm thất lạc.
Một mảnh giấy, chiếc lược hay cây bút vì thế có thể trở thành mắt xích nối một hài cốt chưa biết tên với gia đình vẫn chờ đợi.