Không để nhiệm vụ, trách nhiệm là bắt buộc nhưng nguồn lực lại tùy khả năng

Cần luật hóa thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã

ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang cho biết, tại phiên thảo luận tổ đã có nhiều ý kiến đề nghị Luật quy định bắt buộc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã và đại biểu tiếp tục bày tỏ thống nhất với đề xuất này.

Theo đại biểu, về bản chất, Hội đồng là cơ chế phối hợp liên ngành, không phải một tổ chức hành chính. Quản lý nhà nước về phổ biến, giáo dục pháp luật trên địa bàn xã là công việc của tư pháp, nhưng để tổ chức thực hiện có hiệu quả phải là trách nhiệm của cả cấp ủy Đảng, chính quyền và toàn hệ thống chính trị. Vì vậy, cơ chế Hội đồng không chỉ cần thiết ở Trung ương, cấp tỉnh mà còn hết sức cần thiết ở cơ sở.

Dẫn Báo cáo tổng kết số 400 của Bộ Tư pháp, đại biểu cho biết: mặc dù Luật năm 2012 và Quyết định số 26/2025/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ không bắt buộc nhưng đã có 40% xã, phường thành lập Hội đồng; 33/34 tỉnh, thành phố đồng tình với việc thành lập Hội đồng cấp xã.

Hội đồng không có bộ máy, biên chế riêng; Chủ tịch Hội đồng là đại diện lãnh đạo UBND cấp xã, Phó Chủ tịch Hội đồng là cán bộ tư pháp, các thành viên là đại diện lãnh đạo các phòng, ban, đơn vị. Hội đồng có quy chế, phân công rõ ràng, qua đó điều phối, huy động các cơ quan, tổ chức, đoàn thể cấp xã tham gia nhịp nhàng, hiệu quả.

Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng lưu ý, từ khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, UBND cấp xã được giao thêm nhiều nhiệm vụ, thẩm quyền, trong khi tư pháp chỉ còn là một bộ phận của Văn phòng UBND cấp xã. Trách nhiệm và khối lượng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã lại rất lớn, từ phổ biến văn bản của Trung ương, của tỉnh đến văn bản của chính quyền cấp mình; đồng thời trực tiếp phổ biến pháp luật cho các đối tượng đặc thù trên địa bàn.

“Nếu coi đây là nhiệm vụ riêng của công chức tư pháp, vừa trực tiếp tham mưu, phối hợp, vừa trực tiếp thực hiện thì sẽ khó đáp ứng được yêu cầu trong bối cảnh mới”, đại biểu nêu.

Từ đó, ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang cho rằng, việc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã là nhu cầu khách quan và cần được luật hóa. Do đó, đề nghị Luật quy định bắt buộc thành lập Hội đồng cấp xã, tạo cơ sở pháp lý cho một cơ chế vận hành thống nhất trong cả nước.

Tuy nhiên, việc tổ chức Hội đồng phải theo hướng không phát sinh biên chế, bộ máy và bảo đảm hoạt động hiệu quả, như Tổng Bí thư Tô Lâm đã phát biểu tại Tổ 1 (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội). Đồng thời, cần giao Chính phủ quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, thành phần và hoạt động của Hội đồng các cấp, phát huy vai trò điều phối của Hội đồng và trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức thành viên... Theo đại biểu, đây là cách vừa bảo đảm tính thống nhất của pháp luật, vừa phù hợp với thực tiễn.

Bảo đảm kinh phí tương xứng với nhiệm vụ

Về kinh phí bảo đảm cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang cơ bản đồng tình với dự thảo Luật quy định bảo đảm kinh phí tương xứng, có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên kinh phí cho phổ biến, giáo dục pháp luật đối với các đối tượng đặc thù.

Theo đại biểu, các quy định này phù hợp với chủ trương của Đảng, sát với thực trạng, yêu cầu phổ biến, giáo dục pháp luật và nguồn lực hiện nay. Tuy nhiên, từ thực tiễn quản lý nhà nước về phổ biến, giáo dục pháp luật ở địa phương, đại biểu cho rằng: các quy định của dự thảo vẫn còn một số bất cập cần tiếp tục hoàn thiện.

Trước hết, so với chủ trương tại Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, Điều 36 dự thảo Luật mới chủ yếu dừng ở nguyên tắc, chủ trương, chưa cụ thể hóa, thể chế hóa rõ.

Trong khi đó, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn đã quy định khá đầy đủ về kinh phí bảo đảm. Tuy nhiên, nhiều địa phương chưa tự cân đối được ngân sách nên không chủ động, gặp nhiều khó khăn trong bố trí nguồn lực; kết quả thực hiện nhiệm vụ còn phụ thuộc vào nhận thức, sự quan tâm của người đứng đầu và nguồn lực của từng địa phương, nhất là cấp xã.

Đại biểu lưu ý, dự thảo phân cấp cho các địa phương quyết định về kinh phí tùy thuộc vào khả năng ngân sách, trong khi khả năng cân đối và sự quan tâm giữa các địa phương hiện chưa đồng đều... Đáng chú ý, những địa phương khó khăn lại thường có nhiều đối tượng đặc thù, nhu cầu kinh phí cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật càng lớn.

“Nếu phân cấp triệt để thì dễ dẫn đến tình trạng nhiệm vụ, trách nhiệm là bắt buộc nhưng nguồn lực kinh phí và kết quả lại tùy khả năng”, ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang nhấn mạnh.

Đặc biệt, đối với cấp xã, việc bảo đảm kinh phí tương xứng với nhiệm vụ, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vẫn là một bài toán rất khó.

Đại biểu cũng lưu ý, dự thảo Luật lần này đã bỏ quy định: hằng năm, căn cứ nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật của năm sau, cơ quan, tổ chức xây dựng dự toán kinh phí và tổng hợp chung vào dự toán ngân sách nhà nước cấp mình để trình cấp có thẩm quyền quyết định.

Theo đại biểu, việc bỏ quy định có giá trị thực tiễn này có thể dẫn đến cách hiểu “có kinh phí thì cấp, không có kinh phí thì không cấp”; tạo khoảng trống giữa trách nhiệm pháp lý và quy trình ngân sách, có thể dẫn tới không có căn cứ cụ thể để bố trí kinh phí, tạo điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện.

ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang bày tỏ tâm đắc với cách Quốc hội thể chế hóa chủ trương về cơ chế tài chính đặc biệt đối với công tác xây dựng pháp luật tại Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị. Nghị quyết số 197 của Quốc hội quy định ngắn gọn nhưng rõ ràng, tạo cơ sở pháp lý để Chính phủ ban hành Nghị định số 289; đại đa số địa phương đã triển khai thực hiện đồng bộ, bước đầu cho thấy hiệu quả cao.

Theo đại biểu, với vai trò quan trọng của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong bối cảnh hiện nay, không có lý do gì lại không triển khai chủ trương của Bộ Chính trị về kinh phí dành cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật theo cơ chế của Nghị quyết số 197 của Quốc hội.

Từ đó, đại biểu đề nghị Quốc hội quy định cụ thể, thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc, chủ trương như dự thảo; tạo cơ sở để Chính phủ quy định chi tiết và thuận lợi cho các bộ, ngành, địa phương áp dụng trong thực tiễn, kịp thời tháo gỡ khó khăn, bất cập về kinh phí cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, góp phần đưa nguyên tắc “Nhà nước bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật của người dân” đi vào thực tế.

Cụ thể, đại biểu đề nghị quy định kinh phí được bảo đảm từ ngân sách nhà nước. Căn cứ nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật, cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm thực hiện phải lập dự toán kinh phí và tổng hợp trong dự toán ngân sách của cấp mình trình cấp có thẩm quyền quyết định... Đồng thời, giao Chính phủ quy định tiêu chí, định mức hoặc nguyên tắc xác định kinh phí, trong đó ưu tiên theo nhiệm vụ, quy mô dân số, địa bàn, đối tượng đặc thù và khả năng cân đối ngân sách; trên cơ sở đó, HĐND cấp tỉnh có quy định tùy thuộc vào khả năng cân đối ngân sách địa phương.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ ngân sách Trung ương bảo đảm đối với nhiệm vụ do Trung ương chủ trì, đồng thời hỗ trợ có mục tiêu cho những địa bàn đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, biên giới. UBND cấp xã bảo đảm kinh phí thực hiện nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật thuộc trách nhiệm cấp mình; ngân sách tỉnh bảo đảm kinh phí thực hiện nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật cấp tỉnh và bảo đảm hoặc hỗ trợ các xã vùng sâu, vùng xa, địa bàn khó khăn, cũng như kinh phí phổ biến, giáo dục pháp luật cho các đối tượng đặc thù.

Về khoản 1 Điều 39 quy định điều khoản chuyển tiếp, ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang đề nghị tiếp tục rà soát khái niệm “được ưu tiên lựa chọn”, bởi cách quy định này chưa xác định rõ địa vị pháp lý của đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật đã được công nhận theo Luật năm 2012.

Theo đại biểu, nếu đội ngũ này đã đáp ứng tiêu chuẩn, điều kiện theo Luật mới thì nên quy định rõ là được tiếp tục công nhận, thay vì chỉ “ưu tiên lựa chọn” như dự thảo... "Quy định như vậy sẽ bảo đảm tính ổn định của đội ngũ, nâng cao chất lượng và tránh phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết", ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang nhấn mạnh.

Diệp Anh