Bổ sung trách nhiệm sử dụng AI trong hoạt động xuất bản

Chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành

Tại khoản 1, Điều 4, dự thảo Luật định nghĩa xuất bản là quá trình từ tổ chức khai thác bản thảo đến hoàn thành việc lưu chiểu, ĐBQH Nguyễn Văn Mạnh (Phú Thọ) cho rằng, cách định nghĩa này chưa thực sự hợp lý, vì lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã hoàn thành, không phải là dấu hiệu bản chất để xác định một hoạt động có phải là xuất bản hay không.

“Nếu gắn việc hoàn thành nộp lưu chiểu vào khái niệm xuất bản, có thể dẫn đến cách hiểu rằng sản phẩm đã tạo ra nhưng chưa nộp lưu chiểu thì chưa phải là xuất bản phẩm, từ đó làm mờ căn cứ xử lý hành vi xuất bản trái phép”. Lưu ý vấn đề này, đại biểu đề nghị định nghĩa nên tập trung vào các công đoạn bản chất như: tổ chức bản thảo, biên tập, thiết kế bản mẫu, tạo ra và công bố hoặc chuẩn bị phát hành; còn nghĩa vụ lưu chiểu nên quy định độc lập tại Điều 28.

Khoản 4, Điều 28 dự thảo Luật quy định sau khi hoàn thành lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong vòng 12 tháng. Tuy nhiên đại biểu lưu ý, dự thảo Luật chưa xác định rõ thời điểm phát hành ngay hay phải chờ bao nhiêu ngày để cơ quan quản lý hậu kiểm, chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành. Trong khi đây là khâu rất quan trọng, vì nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản thì việc lưu chiểu chỉ mang tính hình thức.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải hoàn chỉnh và đồng nhất với bản phát hành; đối với bản điện tử phải kèm theo mã kiểm tra toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả. Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi.

Hệ thống lưu chiểu điện tử cần xác nhận tự động từ thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài. Cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với địa phương và Thư viện Quốc gia Việt Nam để tránh chồng chéo.

Cũng liên quan đến lưu chiểu đối với xuất bản phẩm điện tử, ĐBQH Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) đề nghị bổ sung quy định về tiêu chuẩn và quy trình nộp lưu chiểu điện tử theo hướng chặt chẽ hơn.

Cụ thể: xuất bản phẩm điện tử khi nộp lưu chiểu cần kèm theo bộ dữ liệu đặc tả thống nhất (tên sản phẩm, tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, nhà xuất bản, quyết định xuất bản, thời điểm phát hành, mã định danh số, phiên bản và phạm vi phát hành).

Bản nộp lưu chiểu cần được xác thực bằng chữ ký số hoặc phương thức xác thực điện tử phù hợp gắn với dấu thời gian để xác định rõ thời điểm nộp, đồng thời áp dụng giải pháp kỹ thuật để bảo đảm tính toàn vẹn của tệp điện tử.

Tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời sách giả, sách lậu

ĐBQH Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) nêu thực tế, với sự tham gia ngày càng lớn của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số, kéo theo tình trạng phát hành sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan diễn biến ngày càng phức tạp.

Đại biểu đề nghị, cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; phối hợp xử lý vi phạm; cũng như trách nhiệm lưu giữ dữ liệu, cung cấp thông tin và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm.

Đại biểu nhấn mạnh, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về điều kiện phát hành xuất bản phẩm điện tử theo hướng làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng của xuất bản phẩm điện tử; bổ sung quy định đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy định về trách nhiệm của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử bao gồm các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số, trong việc chủ động phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ kịp thời sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan; trách nhiệm phối hợp xác minh, xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường mạng; trách nhiệm lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Đồng thời, đại biểu cũng đề nghị, bổ sung cơ chế tiếp nhận, xử lý thông báo đối với xuất bản phẩm điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật theo hướng quy định rõ trình tự, thủ tục tiếp nhận, xác minh, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm; thời hạn xử lý của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử; trách nhiệm của các bên liên quan trong việc cung cấp thông tin, chứng cứ và phối hợp xử lý.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, cần xử lý đối với trường hợp cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian không thực hiện hoặc chậm thực hiện yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm theo quy định của pháp luật. Tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, đồng thời bảo đảm tính minh bạch, khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện.

Các ĐBQH: Cà Thị Thắm (Lai Châu), Nguyễn Thị Sửu (TP. Huế) đề nghị, nghiên cứu bổ sung quy định xác lập nguyên tắc minh bạch về sử dụng AI, nhất là đối với những trường hợp AI tham gia ở mức độ đáng kể vào việc tạo nội dung. Cần quy định trách nhiệm của nhà xuất bản và các bên liên quan trong việc kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung có sử dụng AI, không để xảy ra tình trạng "đẩy trách nhiệm cho công nghệ" khi có sai sót.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng AI trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử đối với tổ chức, cá nhân sử dụng AI để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung xuất bản phẩm điện tử thì AI chỉ là công cụ hỗ trợ; tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm.

Hoàng Ngọc