Không gian sáng tạo văn hóa mới nhìn từ Nghị quyết 80Bài 1: Mỗi người dân đều có thể trở thành một "đại sứ văn hóa"
Từ những cuộc trò chuyện trên mạng xã hội, nhóm Zalo tổ dân phố, ứng dụng phản ánh hiện trường hay những video giới thiệu văn hóa địa phương, không gian số đang trở thành một phần của đời sống văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam lần đầu tiên xác định yêu cầu phát triển văn hóa trong cả không gian thực và không gian số, coi đây là động lực mới xây dựng con người Việt Nam, phát huy sức mạnh văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới.
Không gian số - nơi các giá trị văn hóa được kiến tạo mỗi ngày
Có một sự thay đổi rất rõ trong đời sống xã hội những năm gần đây: nếu như trước đây, nhà văn hóa thôn, tổ dân phố, trường học, quảng trường hay lễ hội là những không gian chủ yếu để hình thành và lan tỏa các giá trị văn hóa thì nay, một phần không nhỏ của đời sống ấy đã dịch chuyển lên môi trường số. Không gian số đã trở thành một phần của đời sống xã hội thực.
Nhận diện sự thay đổi đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra một tư duy mới về phát triển văn hóa khi xác định yêu cầu phát triển văn hóa trong cả không gian thực và không gian số; xử lý hài hòa mối quan hệ giữa đời sống thực với môi trường số, giữa dữ liệu mở với bảo đảm an ninh, an toàn và chủ quyền văn hóa số. Đến năm 2030, mục tiêu được đặt ra là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, xã hội đến không gian số, để các giá trị tốt đẹp của dân tộc tiếp tục được bồi đắp trong điều kiện phát triển mới.
Điều quan trọng hơn cả, chuyển đổi số không chỉ làm thay đổi phương thức truyền tải văn hóa mà còn mở rộng khái niệm "không gian văn hóa". Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, các nền tảng số đang hình thành những "không gian công cộng" mới, nơi người dân cùng chia sẻ thông tin, lan tỏa phong trào xây dựng đời sống văn hóa, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, hỗ trợ người yếu thế và xây dựng nếp sống văn minh. Không gian số vì thế không chỉ là nơi tiếp nhận thông tin mà đang trở thành môi trường để cộng đồng cùng kiến tạo các giá trị văn hóa.
Bà Thái Thị Vân Anh, Công chức phụ trách lĩnh vực Văn hóa - Thông tin, Phòng Văn hóa - Xã hội UBND phường Nam Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh), cho biết: không gian số không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin mà còn khuyến khích người dân chủ động tham gia gìn giữ, quảng bá và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.
Đưa hình ảnh quê hương đến với cộng đồng
Nếu như trước đây, việc quảng bá văn hóa địa phương chủ yếu là nhiệm vụ của cơ quan quản lý, ngành văn hóa hay báo chí thì hôm nay, trong không gian số, mỗi người dân đều có thể trở thành một "đại sứ văn hóa". Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, họ có thể kể câu chuyện về quê hương bằng những video ngắn, những bức ảnh, những bài viết hay các buổi phát trực tiếp trên mạng xã hội. Mỗi lượt chia sẻ, mỗi cú nhấp chuột không chỉ lan tỏa hình ảnh địa phương mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào, gìn giữ bản sắc và kết nối cộng đồng.
Xu hướng ấy, từ các đô thị lớn đang lan tỏa mạnh mẽ đến tận thôn, bản, tổ dân phố. Nhiều nhóm Zalo cộng đồng trở thành diễn đàn chia sẻ những câu chuyện đẹp, giới thiệu sản vật quê hương, lan tỏa phong trào xây dựng đời sống văn hóa, tuyên truyền bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan, vận động người dân thực hiện nếp sống văn minh. Cùng với đó, nhiều trang Facebook, kênh YouTube, TikTok do chính người dân xây dựng đã trở thành "không gian văn hóa số" của từng địa phương, góp phần quảng bá du lịch, ẩm thực, nghề truyền thống và bản sắc văn hóa bản địa.
Điều đáng chú ý là những người kiến tạo không gian ấy không nhất thiết phải là những nhà sáng tạo nội dung chuyên nghiệp. Đó có thể là cán bộ cơ sở, nghệ nhân, đoàn viên thanh niên, giáo viên hay bất kỳ người dân nào mang trong mình tình yêu với quê hương. Từ vùng cao Tây Bắc, cô gái người Thái Lò Thị Kiên đã trở thành gương mặt quen thuộc trên các nền tảng số khi kiên trì giới thiệu tiếng hát, điệu xòe, trang phục truyền thống, phong tục và đời sống của đồng bào Thái. Những video giản dị nhưng giàu bản sắc không chỉ góp phần gìn giữ di sản văn hóa dân tộc mà còn đưa hình ảnh vùng cao đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.
Ở một cách làm khác, ông Nguyễn Duy Tư, Bí thư Đảng ủy xã Vân Sơn (tỉnh Phú Thọ), với kênh "Bí thư xứ Mường", đã tự dùng điện thoại quay, dựng và trực tiếp dẫn chuyện về cảnh đẹp thiên nhiên, văn hóa và con người địa phương. Những thước phim chân thực đã thu hút hàng triệu lượt xem, trở thành minh chứng sinh động cho thấy một cán bộ cơ sở cũng có thể trở thành "đại sứ du lịch", đưa hình ảnh quê hương vượt qua giới hạn địa lý để đến với cộng đồng trên không gian số.
Đó cũng là xu hướng đang hình thành ở nhiều địa phương khi các câu lạc bộ văn nghệ, đoàn viên thanh niên, tổ dân phố, thôn, bản hay các hội, đoàn thể chủ động xây dựng fanpage, kênh YouTube, TikTok giới thiệu lễ hội truyền thống, làn điệu dân ca, nghề thủ công, sản vật địa phương và những câu chuyện đẹp trong cộng đồng. Không gian số vì thế đang mở ra một phương thức bảo tồn và lan tỏa văn hóa hoàn toàn mới, trong đó người dân từ đối tượng thụ hưởng mà đã trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và quảng bá các giá trị văn hóa.
Tinh thần ấy cũng chính là điểm mới nổi bật của Nghị quyết số 80-NQ/TW. Khi mỗi người dân đều có thể kể câu chuyện về quê hương mình bằng ngôn ngữ của thời đại số, mỗi bài viết, mỗi video, mỗi hình ảnh và mỗi cú nhấp chuột đều góp phần định hình những giá trị tích cực, bồi đắp bản sắc văn hóa Việt Nam và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong kỷ nguyên số.