Hamas chấp nhận giải giáp, vì sao Israel vẫn nói không?

Trong nhiều tháng qua, yêu cầu Hamas giải giáp được xem là nút thắt lớn nhất trong tiến trình hòa bình tại Dải Gaza. Nhiều nội dung trong kế hoạch hòa bình 20 điểm của Tổng thống Mỹ Donald Trump phụ thuộc vào việc Hamas từ bỏ vũ khí, khiến tiến trình thực thi lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ tháng 10 năm ngoái vẫn rơi vào bế tắc.

Tuần trước, tiến trình này tưởng như đã có chuyển biến khi Hamas đồng ý với một khuôn khổ giải giáp do Mỹ hậu thuẫn. Ngày 31/7, Tổng thống Trump ca ngợi thỏa thuận do Hội đồng Hòa bình (Board of Peace) điều phối là “lịch sử” và là “một bước tiến mang tính bước ngoặt hướng tới hoà bình và an ninh lâu dài”. Một ngày sau, ông tiếp tục tuyên bố Israel “rất hài lòng” với thỏa thuận.

Tuy nhiên, những diễn biến sau đó cho thấy lập trường của Israel khác xa kỳ vọng.

Israel phản đối lộ trình giải giáp

Trong những ngày gần đây, Israel liên tục bày tỏ phản đối đối với lộ trình giải giáp, cho rằng kế hoạch này đặt ra “những quan ngại nghiêm trọng về an ninh”.

Ngày 4/8, Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố Israel “không đồng ý” với khuôn khổ nói trên và sẽ không rút khỏi các vị trí hiện nay cho đến khi Hamas được giải giáp hoàn toàn.

Cùng thời điểm, quân đội Israel tiếp tục tiến hành nhiều cuộc không kích tại Gaza sau khi kế hoạch được công bố, động thái khiến Hội đồng Hòa bình bày tỏ sự không hài lòng.

Trao đổi với Foreign Policy, các chuyên gia nhận định lập trường của Israel khó có khả năng thay đổi trước cuộc tổng tuyển cử dự kiến diễn ra vào tháng 10, trong bối cảnh ông Netanyahu - Thủ tướng tại vị lâu nhất của Israel - có nguy cơ đánh mất quyền lực.

Bà Shira Efron, Chủ tịch phụ trách chính sách Israel tại Viện RAND cho rằng: “Vấn đề là về mặt chính trị, tại Israel, đặc biệt trước bầu cử, gần như không thể để Chính phủ Israel chấp nhận kế hoạch này”.

Theo bà, ông Netanyahu và liên minh cầm quyền đã cam kết mang lại “chiến thắng tuyệt đối” cho người dân Israel. “Ông Netanyahu không muốn bị nhìn nhận là đang nhượng bộ Hamas hoặc từ bỏ các vị trí ở Gaza trước cuộc bầu cử”, bà nói.

Bà Efron cũng cho rằng, việc Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ có thể tham gia cơ chế xác minh quá trình giải giáp là yếu tố khiến Israel khó chấp nhận kế hoạch. Theo bà, trong nhận thức của nhiều người Israel hiện nay, Qatar gần như bị xem là một quốc gia thù địch, còn Thổ Nhĩ Kỳ cũng được nhìn nhận theo hướng tương tự.

Tranh cãi về việc rút quân và cơ chế giám sát

Theo khuôn khổ giải giáp, sau khi tất cả các bên chấp thuận sẽ có thời hạn 14 ngày để thống nhất lộ trình cụ thể. Kế hoạch yêu cầu tất cả các bên ngừng các hoạt động quân sự tại Gaza, đồng thời gắn tiến trình giải giáp với việc Israel rút quân từng giai đoạn khỏi vùng lãnh thổ này.

Tuy nhiên, theo Foreign Policy, có nhiều dấu hiệu cho thấy Israel chưa có ý định rút quân trong tương lai gần.

Hiện Israel được ước tính đang kiểm soát hơn 60% diện tích Dải Gaza. Trong những tuần gần đây, lực lượng Israel tiếp tục mở rộng Đường Vàng (Yellow Line) - ranh giới quân sự đánh dấu khu vực do Israel kiểm soát - sâu hơn vào Gaza.

Mặc dù ranh giới này được xác định chỉ mang tính tạm thời theo kế hoạch hòa bình do Mỹ hậu thuẫn, song từ tháng 5, Thủ tướng Netanyahu cho biết ông đã chỉ đạo Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) mở rộng phạm vi kiểm soát lên khoảng 70% diện tích Gaza, động thái được xem là dấu hiệu Israel muốn duy trì hiện diện lâu dài.

Trong bối cảnh ông Netanyahu bác bỏ kế hoạch, Hội đồng Hòa bình cũng đã điều chỉnh cách tiếp cận ban đầu.

Ngày 3/8, cơ quan này đăng trên mạng xã hội X: “Việc IDF rút khỏi Đường Vàng sẽ chỉ diễn ra sau khi quá trình loại bỏ vũ khí hoàn tất, đúng như Hamas đã cam kết với các bên trung gian”. Thông điệp được đưa ra cùng ngày Đặc phái viên Hội đồng Hòa bình về Gaza Nickolay Mladenov gặp Thủ tướng Netanyahu tại Jerusalem.

Theo bà Efron, động thái này về cơ bản là nhằm “trấn an Israel” rằng nước này không phải rút khỏi các vị trí hiện tại trước khi Hamas hoàn tất việc giải giáp.

Nhiều điểm vẫn chưa rõ

Theo khuôn khổ mới, tiến trình giải giáp sẽ do Ủy ban Quốc gia Quản lý Gaza (NCAG) - một cơ quan kỹ trị của Palestine được kỳ vọng sẽ điều hành Gaza theo kế hoạch hòa bình của ông Trump - giám sát. Số vũ khí thu hồi sẽ tiếp tục được lưu giữ tại Gaza.

Tuy nhiên, theo bà Efron, trong bối cảnh Israel lo ngại Hamas đang tìm cách tái vũ trang và khôi phục lực lượng, nước này khó chấp nhận một cơ chế mà họ không trực tiếp giám sát. Hiện Israel vẫn chưa cho phép NCAG vào Gaza, trong khi toàn bộ 15 thành viên của cơ quan này vẫn đang ở Cairo.

Khuôn khổ cũng quy định tiến trình chỉ bắt đầu sau khi Lực lượng Ổn định Quốc tế (ISF) được triển khai. Tuy nhiên, lực lượng này hiện vẫn chưa được thành lập.

Có thể mở ra hướng đi mới?

Dù chưa tạo được bước đột phá, một số chuyên gia cho rằng, việc Hamas chấp nhận giải giáp vẫn có thể mở ra một động lực mới cho tiến trình hòa bình.

Bà Julie Norman, chuyên gia thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Viện Chatham House (Anh) nhận định: “Chúng ta cần nhìn nhận thực tế rằng điều này sẽ không ngay lập tức giải quyết tình hình ở Gaza. Hamas sẽ không chôn hoặc giao nộp vũ khí ngay ngày mai. Israel cũng sẽ không rút quân trong thời gian ngắn. Nhưng diễn biến này đã làm thay đổi cục diện theo cách cần thiết và quan trọng”

Theo bà, rất ít người từng kỳ vọng Hamas sẽ đồng ý giải giáp, bởi tổ chức này luôn tự coi mình là một phong trào kháng chiến và vũ khí là yếu tố cốt lõi trong bản sắc của họ.

Một số ý kiến cho rằng Hamas có thể không kỳ vọng Thủ tướng Netanyahu sẽ chấp thuận khuôn khổ này, mà muốn chuyển sức ép sang phía Israel cũng như khiến cộng đồng quốc tế quy trách nhiệm cho Tel Aviv nếu tiến trình hòa bình tiếp tục đình trệ.

Bà Efron nhận xét Hamas đã “đẩy quả bóng sang phần sân của Israel”, trong khi bà Norman cho rằng bước đi này cũng có thể tạo thêm sức ép và đòn bẩy để Hội đồng Hòa bình và Mỹ tác động tới Israel nếu họ lựa chọn làm như vậy, chẳng hạn yêu cầu Israel đưa ra phương án thay thế hoặc cho phép NCAG vào Gaza nếu Hamas đồng ý loại bỏ các loại vũ khí hạng nặng.

Theo các chuyên gia, khuôn khổ mới có thể tạo ra một động lực đàm phán khác so với trước đây, song việc chuyển hóa thành những bước đi cụ thể sẽ phụ thuộc vào các cuộc thương lượng tiếp theo và mức độ sẵn sàng nhượng bộ của các bên liên quan.

Hồng Nhung