Cần hạn chế tối đa số lần lấy lời khai đối với trẻ em trong quá trình tố tụng

Bảo vệ trẻ em trong toàn bộ quá trình tố tụng

Đại biểu đánh giá, Nghị quyết số 96/2019/QH14 là một nghị quyết tiến bộ, lần đầu tiên đưa hệ thống chỉ tiêu định lượng vào lĩnh vực tư pháp, qua đó tạo cơ sở để Quốc hội giám sát và để các cơ quan tư pháp tự đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ. Vì vậy, tinh thần của lần sửa đổi này phải là kế thừa, tiếp tục nâng cao chất lượng và kiên quyết không hạ thấp các tiêu chuẩn đã được đặt ra.

Từ góc độ văn hóa và xã hội, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đặc biệt nhấn mạnh nhóm chỉ tiêu liên quan đến bảo vệ trẻ em và thế hệ trẻ. Đại biểu đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết bổ sung chỉ tiêu giải quyết các vụ án xâm hại trẻ em đạt trên 90%. Tuy nhiên, theo đại biểu, chỉ tiêu này mới phản ánh tốc độ giải quyết vụ án, chưa đo lường được việc trẻ em được bảo vệ như thế nào ngay trong quá trình tố tụng.

Đối với trẻ em bị xâm hại, mỗi lần phải lấy lời khai là một lần các em buộc phải nhớ lại những điều tồi tệ đã xảy ra. Nếu phải lấy lời khai nhiều lần tại nhiều cơ quan khác nhau, hành trình đi tìm công lý có thể trở thành một tổn thương mới, chồng thêm lên những sang chấn mà các em đã phải trải qua.

Do đó, đại biểu đề nghị thể chế hóa các nguyên tắc của Luật Tư pháp người chưa thành niên thành những yêu cầu cụ thể để Quốc hội có thể giám sát. Trong đó, cần hạn chế tối đa số lần lấy lời khai đối với trẻ em; ưu tiên ghi âm, ghi hình để có thể sử dụng lại trong quá trình giải quyết vụ án; bố trí phòng điều tra thân thiện; có sự tham gia của người am hiểu tâm lý trẻ em; đồng thời bảo mật tuyệt đối thông tin và hình ảnh của các em.

Đại biểu nhấn mạnh, một vụ án dù được giải quyết nhanh nhưng để lại sang chấn suốt đời cho một đứa trẻ thì chưa thể coi là đã hoàn thành chỉ tiêu. Vì vậy, việc đánh giá hiệu quả hoạt động tư pháp không thể chỉ dừng ở số lượng vụ án được giải quyết hay thời gian xử lý, mà phải tính đến mức độ bảo vệ quyền, lợi ích và sức khỏe tâm lý của trẻ em trong toàn bộ quá trình tố tụng.

Cùng với bảo vệ trẻ em là nạn nhân của các vụ án xâm hại, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị dự thảo Nghị quyết quan tâm hơn đến ba nhóm tội phạm đang trực tiếp đe dọa sức khỏe Nhân dân, trẻ em và môi trường giáo dục.

Trước hết là tình trạng ma túy xâm nhập vào thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên, nhất là các loại ma túy núp bóng dưới hình thức bánh kẹo, nước giải khát hoặc thuốc lá điện tử. Theo đại biểu, thủ đoạn này đặc biệt nguy hiểm bởi có thể làm vô hiệu hóa lớp bảo vệ gần gũi nhất đối với trẻ em là gia đình và nhà trường. Cha mẹ, thầy cô rất khó nhận diện nguy cơ khi chất ma túy được ngụy trang dưới những sản phẩm quen thuộc với học sinh.

Nhóm thứ hai là hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả đối với thuốc chữa bệnh, thực phẩm, sữa và các sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ em, người bệnh. Đây là những nhóm có ít khả năng tự bảo vệ, trong khi hậu quả của việc sử dụng các sản phẩm giả, không bảo đảm chất lượng thường diễn ra âm thầm. Khi hậu quả được phát hiện, nhiều trường hợp đã không còn khả năng khắc phục.

Nhóm thứ ba là các hành vi lừa đảo, mua bán người và xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Khi tội phạm có thể tiếp cận trẻ em trực tiếp qua màn hình điện thoại, những phương thức bảo vệ truyền thống như cổng trường hay cánh cửa gia đình không còn đủ khả năng ngăn chặn nguy cơ.

Theo đại biểu, việc phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là rất cần thiết nhưng chưa đủ. Khi vụ việc đã đến giai đoạn khởi tố, hậu quả đối với sức khỏe, tâm lý và tương lai của một con người phần lớn đã xảy ra.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào dự thảo Nghị quyết nhiệm vụ trọng tâm về phòng ngừa xã hội; đồng thời xác định rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan công an với ngành giáo dục, ngành y tế, tổ chức Đoàn, Hội và gia đình trong phòng, chống các loại tội phạm đang tấn công trực tiếp vào trẻ em, thanh thiếu niên, sức khỏe nhân dân và môi trường giáo dục. Hoạt động phối hợp này cần được coi là một cấu phần bắt buộc, có tiêu chí cụ thể để theo dõi, đánh giá và kiểm đếm.

Bảo đảm các chỉ tiêu tư pháp thực chất, củng cố năng lực cho khâu giám định tư pháp

Bên cạnh nhóm vấn đề về bảo vệ trẻ em và thế hệ trẻ, đại biểu Phan Thị Thùy Linh góp ý về kỳ thống kê, thời điểm báo cáo, năng lực giám định tư pháp và cơ chế điều chỉnh các chỉ tiêu trong Nghị quyết.

Đại biểu nhất trí với phương án thống nhất lấy số liệu từ ngày 1.1 đến ngày 31.12 và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp đầu năm. Theo đại biểu, cách thống kê hiện hành còn bất hợp lý, khiến các cơ quan phải tổng hợp và chốt số liệu nhiều lần trong một năm.

Trước đây, các báo cáo phải được trình Quốc hội tại kỳ họp cuối năm, thường diễn ra vào tháng 10. Để bảo đảm tiến độ, các cơ quan phải trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong tháng 8 hoặc tháng 9 và chốt số liệu đến ngày 31.8. Sau đó, khi cơ quan thẩm tra tiến hành thẩm tra chính thức, số liệu lại phải được cập nhật đến ngày 30.9. Đến cuối năm, các cơ quan tiếp tục chốt số liệu lần thứ ba để phục vụ công tác tổng kết ngành.

Như vậy, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp và toàn bộ hệ thống ở địa phương phải tổng hợp, chốt số liệu từ hai đến ba lần mỗi năm. Riêng trong tháng 8 và tháng 9, dù chỉ cách nhau một tháng, các cơ quan đã phải thực hiện việc tổng hợp số liệu hai lần.

Đại biểu cho rằng, thống nhất niên độ thống kê là điều kiện tiên quyết để các chỉ tiêu trong Nghị quyết trở thành những chỉ số đánh giá thực chất. Tuy nhiên, Ban soạn thảo cần quy định rõ điều khoản chuyển tiếp trong năm đầu tiên áp dụng nhằm tránh tình trạng số liệu giữa hai giai đoạn không thống nhất.

Liên quan đến giám định tư pháp, đại biểu phản ánh thực tế nhiều vụ án phải tạm dừng để chờ kết luận giám định, trong đó có giám định pháp y, pháp y tâm thần, giám định chất lượng thuốc và thực phẩm.

Đây đều là những lĩnh vực đang thiếu nghiêm trọng đội ngũ giám định viên. Có địa phương phải chuyển hồ sơ đến tỉnh khác và chờ đợi trong nhiều tháng. Thời gian chờ kết luận giám định nằm ngoài khả năng quyết định của điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán, nhưng vẫn được tính vào thời hạn giải quyết vụ án.

Theo đại biểu, nếu Quốc hội giao chỉ tiêu 100% vụ việc được giải quyết đúng thời hạn nhưng không đầu tư, củng cố năng lực cho khâu giám định tư pháp, các cơ quan tố tụng sẽ phải chịu trách nhiệm đối với một công đoạn mà họ không thể tự quyết định. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Nghị quyết nhiệm vụ củng cố năng lực giám định tư pháp; đồng thời theo dõi riêng thời gian chờ giám định như một chỉ số độc lập.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh cũng tán thành việc giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội điều chỉnh chỉ tiêu khi có biến động lớn. Tuy nhiên, dự thảo cần quy định rõ những trường hợp được điều chỉnh, chủ thể có quyền đề nghị, cơ sở đánh giá và trách nhiệm báo cáo Quốc hội.

Nếu quy định quá mở, có thể dẫn đến tình trạng khi không hoàn thành chỉ tiêu thì đề nghị điều chỉnh xuống thấp hơn. Khi đó, chỉ tiêu sẽ không còn giữ được vai trò là thước đo để Quốc hội giám sát hoạt động của các cơ quan tư pháp.

Đại biểu đề nghị chỉ cho phép điều chỉnh chỉ tiêu khi xuất hiện những sự kiện khách quan như thiên tai, dịch bệnh, sự thay đổi lớn về tổ chức bộ máy hoặc thay đổi pháp luật làm biến động đáng kể khối lượng công việc. Việc điều chỉnh phải được báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất, qua đó bảo đảm tính minh bạch, giữ vững kỷ luật thực hiện và không làm giảm tiêu chuẩn chất lượng của hoạt động tư pháp.

Đào Cảnh