Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh: Kiến trúc phải trở thành nguồn lực gìn giữ bản sắc văn hóa, phát triển đất nước

Đề cao giá trị kiến trúc như một nguồn lực phát triển

Đánh giá cao cơ quan soạn thảo đã nghiêm túc tiếp thu nhiều ý kiến để hoàn thiện dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng: việc sửa đổi Luật Kiến trúc lần này nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước. Việt Nam là quốc gia có nền văn hóa thống nhất trong đa dạng với bản sắc kiến trúc đặc sắc của 54 dân tộc anh em. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá cần được gìn giữ và phát huy hiệu quả.

Từ thực tiễn khảo sát tại nhiều quốc gia như: Pháp, Tây Ban Nha và một số nước châu Âu, Phó Chủ tịch Quốc hội nhận thấy các quốc gia này đặc biệt coi trọng việc bảo tồn giá trị kiến trúc. Nhiều công trình dù đã hàng trăm năm tuổi vẫn được giữ gìn nguyên trạng như một phần của di sản văn hóa, thay vì phá bỏ để xây dựng mới.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, nhiều công trình kiến trúc truyền thống của Việt Nam như Nhà thờ đá Phát Diệm hay hệ thống kiến trúc của các dân tộc, các tôn giáo hoàn toàn có giá trị không thua kém nhiều công trình nổi tiếng trên thế giới. Tuy nhiên, điều tạo nên sự khác biệt là cách thức bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị của các quốc gia. “Khi được gìn giữ đúng cách, những công trình kiến trúc không chỉ bảo tồn lịch sử, văn hóa mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn, đóng góp quan trọng cho phát triển du lịch và kinh tế - xã hội”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Từ thực tiễn đó, Phó Chủ tịch Quốc hội kỳ vọng Luật Kiến trúc sửa đổi sẽ góp phần thay đổi tư duy về bảo tồn kiến trúc, coi kiến trúc là một bộ phận quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ các công trình quy mô lớn, ngay cả những công trình hạ tầng như: cầu, cột điện, không gian công cộng cũng cần được quan tâm về giá trị thẩm mỹ và kiến trúc. Dẫn kinh nghiệm từ Singapore, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, sự đồng bộ trong thiết kế từ cảnh quan đô thị, hệ thống hạ tầng đến các chi tiết nhỏ đã tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn của đô thị hiện đại.

Hoàn thiện tiêu chí nhận diện bản sắc kiến trúc

Góp ý về Điều 5 quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, Phó Chủ tịch Quốc hội đánh giá cao việc dự thảo luật đã thay cách định nghĩa khái quát trước đây bằng việc xác định bản sắc thông qua các yếu tố tổ chức không gian, hình thức kiến trúc, cảnh quan và kỹ thuật xây dựng. Đây là một tư duy mới, tiến bộ và phù hợp với thực tiễn.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, quy định này vẫn còn khó hiểu, đặc biệt đối với người dân, những người có chuyên môn mới có thể tiếp cận đầy đủ nội hàm của khái niệm. Nếu triển khai trong thực tiễn cần quá trình tuyên truyền, giải thích pháp luật để người dân dễ hiểu và dễ thực hiện.

Mặt khác, việc xác định bản sắc theo các yếu tố không gian, cảnh quan sẽ tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân, như tiêu chuẩn thiết kế, cấp phép xây dựng, chỉ tiêu quy hoạch cũng như chi phí đầu tư xây dựng nhà ở. Vì vậy, các tiêu chí cần được quy định rõ ràng, minh bạch và có tính khả thi.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát để hoàn thiện hệ thống tiêu chí nhận diện bản sắc kiến trúc theo từng địa phương, gắn với quy hoạch, có bản đồ quản lý cụ thể và cơ chế lấy ý kiến phản biện của cộng đồng. Đồng thời, cần xây dựng các tiêu chí đủ rõ để cán bộ quản lý xây dựng ở cấp xã có căn cứ thực hiện việc cấp phép, kiểm tra hoặc xử lý các công trình vi phạm.

Từ những phân tích trên, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị bổ sung thêm một khoản vào Điều 5, quy định theo hướng: việc xác định các yếu tố nhận diện bản sắc kiến trúc phải dựa trên điều tra, khảo sát, ý kiến của chuyên gia và cộng đồng; đồng thời, phải công khai dữ liệu và có trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý khi xác định các yếu tố nhận diện bản sắc kiến trúc.

Quy định rõ tiêu chí về tiếp cận phổ quát

Đối với khoản 3 Điều 12 về tiếp cận phổ quát, Phó Chủ tịch Quốc hội đánh giá đây là nội dung rất tiến bộ của dự thảo khi yêu cầu các công trình kiến trúc phải bảo đảm cho người khuyết tật, người cao tuổi và trẻ em dễ dàng thể tiếp cận, sử dụng thuận lợi.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, kinh nghiệm quốc tế cho thấy hầu hết các công trình đều được thiết kế đường dốc, tay vịn, lối đi riêng phục vụ mọi đối tượng. Tuy nhiên, cụm từ “dễ dàng tiếp cận” vẫn còn mang tính định tính, chưa có tiêu chí cụ thể để áp dụng thống nhất. Do đó, đề nghị giao Chính phủ quy định chi tiết bằng nghị định hoặc quy chuẩn kỹ thuật nhằm lượng hóa các yêu cầu, bảo đảm tính khả thi trong quá trình triển khai.

Không để khoảng trống trong bảo vệ các công trình có giá trị kiến trúc

Đối với Điều 13 về công trình thuộc danh mục kiểm kê di tích, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng tình với việc chuyển nội dung này sang điều chỉnh quản lý theo pháp luật về di sản. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội bày tỏ băn khoăn đối với các công trình nằm trong khu vực lân cận di tích, các công trình chưa được xếp hạng hoặc những công trình có giá trị kiến trúc riêng nhưng chưa được công nhận là di sản. Đây là nhóm công trình có thể bị bỏ sót trong quá trình quản lý nếu chỉ áp dụng pháp luật về di sản.

Vì vậy, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ngành xây dựng và ngành văn hóa, với nguyên tắc không làm giảm mức độ bảo vệ đối với các công trình có giá trị kiến trúc, dù chưa được xếp hạng di sản.

Liên quan đến quy chế quản lý kiến trúc, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, dự thảo luật đang quy định giao UBND cấp tỉnh ban hành quy chế và có thể phân cấp cho cấp xã khi “đủ điều kiện”, hay như việc đưa kiến trúc của nông thôn tích hợp quy hoạch chung của cấp xã. Tuy nhiên, hiện chưa có tiêu chí cụ thể để xác định thế nào là “đủ điều kiện”. Đồng thời, việc tích hợp quy chế quản lý kiến trúc nông thôn vào quy hoạch chung cấp xã cũng cần được quy định rõ để tránh phát sinh vướng mắc trong tổ chức thực hiện.

Do đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị luật quy định cụ thể các tiêu chí về nhân lực, cơ sở dữ liệu, ngân sách, quy trình thẩm định bắt buộc, khung mẫu thống nhất của cấp tỉnh cũng như cơ chế phối hợp đối với các khu vực giáp ranh.

Mở rộng phạm vi tuyển chọn phương án kiến trúc

Liên quan đến nội dung về thi tuyển và tuyển chọn phương án kiến trúc tại Điều 17, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, việc bổ sung hình thức tuyển chọn là cần thiết. Song, nếu phạm vi tuyển chọn quá hẹp sẽ làm giảm tính cạnh tranh và khó lựa chọn được phương án tối ưu.

Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, với quy định miễn áp dụng đối với các dự án không sử dụng vốn công. Trên thực tế, hiện nay có nhiều công trình do tổ chức, cá nhân hoặc nhà hảo tâm đầu tư hoàn toàn bằng nguồn vốn xã hội hóa nhưng có quy mô lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan, văn hóa và bộ mặt đô thị. Những công trình này vẫn cần được quản lý chặt chẽ về kiến trúc, không nên chỉ căn cứ vào nguồn vốn đầu tư để loại khỏi phạm vi điều chỉnh của Luật.

Do đó, đề nghị nên quy định việc tuyển chọn phương án kiến trúc phải bảo đảm tối thiểu ba phương án độc lập, công khai tiêu chí lựa chọn và thành phần hội đồng tuyển chọn đủ rộng, khách quan, bảo đảm chất lượng chuyên môn.

Đối với các trường hợp ngoại lệ, chỉ nên áp dụng đối với những công trình thực sự cấp bách, khẩn cấp trong thời gian ngắn phải hoàn thành; còn các công trình đáp ứng tiêu chí về giá trị kiến trúc và bản sắc văn hóa theo Điều 5 đều cần thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Kiến trúc, không phân biệt công trình sử dụng vốn nhà nước hay vốn tư nhân.

Tin, ảnh: Trọng Hiếu