Cần chuyển từ quản lý công trình sang quản lý chất lượng không gian

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ, chiều 6/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng; dự án Nghị quyết của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án.

Dự thảo Luật vẫn còn một số nút thắt, cần sửa sâu hơn

Thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh, về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, các đại biểu Quốc hội đánh giá rất cao Ban soạn thảo đã cố gắng tiếp thu, hoàn chỉnh dự thảo Luật.

Theo đó, dự thảo trình Quốc hội tại Kỳ họp này đã có những điểm thay đổi rất căn bản, đặc biệt là phân cấp rất mạnh mẽ cho chính quyền cấp tỉnh và cấp xã và giải quyết được nhiều khó khăn, vướng mắc của Luật hiện hành.

Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng, dự thảo Luật vẫn còn một số nút thắt, nhất là đối với những đô thị lớn, đô thị đặc biệt như TP. Hồ Chí Minh. Đề nghị "cần sửa sâu hơn", ĐBQH Nguyễn Vũ Trung chỉ rõ, hiện nay, nguyên tắc quản lý trong dự thảo Luật vẫn là quản lý từng công trình.

"Chúng ta cần chuyển từ quản lý công trình sang quản lý chất lượng không gian; từ bảo tồn bằng mệnh lệnh hành chính sang bảo tồn bằng lợi ích kinh tế; từ khống chế quyền phát triển sang điều tiết và chuyển quyền phát triển; từ quản lý bằng thủ tục sang quản lý bằng quy hoạch, dữ liệu và hậu kiểm", đại biểu nhấn mạnh.

Thực tế, đối với các đô thị lớn, đặc biệt là TP. Hồ Chí Minh, vấn đề không phải là công trình đó như thế nào mà là công trình đó tạo ra giá trị gì cho Thành phố. Ví dụ, một tòa nhà nhìn rất đẹp nhưng lại cản trở tầm nhìn, hạn chế kết nối hoặc có mật độ quá lớn thì chắc chắn không thể có giá trị bằng một công trình tuy mật độ lớn nhưng tạo ra không gian quảng trường, không gian công cộng hoặc kết nối tốt với giao thông.

Từ phân tích trên, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 4 hoặc Điều 10 một nguyên tắc mới: quản lý kiến trúc phải gắn với quản lý chất lượng không gian đô thị, cảnh quan, không gian công cộng và lợi ích công cộng; đồng thời bảo đảm hài hòa giữa quyền phát triển của chủ sở hữu, nhà đầu tư với lợi ích của cộng đồng. "Mặc dù câu chữ điều chỉnh nhỏ thôi, nhưng sẽ tạo ra chuyển biến rất lớn trên thực tế", đại biểu nói.

Cần mở đường cho cơ chế chuyển quyền phát triển

Theo dự thảo Luật, đối với các công trình kiến trúc có giá trị nghệ thuật thì chủ sở hữu phải bảo tồn, giữ gìn, không được tự ý thay đổi hình thức bên ngoài, kết cấu, khuôn viên; Nhà nước có thể xem xét hỗ trợ kinh phí. Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, cần tạo điều kiện để các công trình này phát huy giá trị. Dự luật cần mở đường cho cơ chế chuyển quyền phát triển.

Ví dụ, một biệt thự cũ nằm trên khu đất có thể xây dựng một công trình mới thì chủ sở hữu cũng phải được hưởng một lợi ích nhất định. Nhưng do quy định bảo tồn nên họ không được xây dựng. Vậy làm thế nào để chuyển quyền phát triển đó sang nơi khác, vừa có lợi cho cộng đồng, vừa có lợi cho chủ sở hữu?

Đặt vấn đề trên, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 13 nguyên tắc: chủ sở hữu công trình kiến trúc có giá trị bị hạn chế quyền phát triển do yêu cầu bảo tồn thì được xem xét bù đắp lợi ích thông qua cơ chế chuyển quyền phát triển, ưu đãi về đất đai, tài chính hoặc các hình thức phù hợp khác theo quy định của pháp luật.

"Nội dung này có thể giao Chính phủ quy định chi tiết. Qua tham khảo kinh nghiệm quốc tế, mô hình này được áp dụng khá phổ biến. Đối với TP. Hồ Chí Minh, có rất nhiều biệt thự cổ và công trình kiến trúc có giá trị. Nếu bảo tồn thì có thể chuyển quyền phát triển sang các khu đô thị mới hoặc khu TOD quanh các tuyến metro. Như vậy vừa bảo tồn được di sản, vừa không mâu thuẫn với yêu cầu phát triển", đại biểu nêu quan điểm.

Một đề xuất quan trọng nữa là chuyển từ khống chế phát triển sang khuyến khích phát triển. Theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, hiện nay, Luật chủ yếu quản lý bằng các giới hạn về chiều cao, mật độ, hình thức, màu sắc. Trong khi đó, quản lý đô thị hiện đại còn sử dụng cơ chế "quy hoạch khuyến khích".

Ví dụ, nếu chủ đầu tư tạo thêm quảng trường, công viên, hành lang ven sông hoặc kết nối với ga metro thì có thể được hưởng thêm quyền phát triển trong giới hạn quy hoạch của Thành phố.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 10 hoặc Điều 14 nguyên tắc: căn cứ quy hoạch được phê duyệt, địa phương được quy định cơ chế khuyến khích về chỉ tiêu kiến trúc, không gian, quyền phát triển đối với các dự án tạo thêm không gian công cộng, công trình công cộng, kết nối giao thông công cộng, bảo tồn công trình kiến trúc có giá trị hoặc mang lại các lợi ích công cộng khác. Theo đại biểu, đây sẽ là công cụ rất tốt, đặc biệt đối với những đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh.

Giao cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc phải đi đôi với điều kiện thực hiện

Về phân cấp, phân quyền cho UBND cấp xã, trong quá trình thẩm tra, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng có ý kiến cho rằng việc giao cấp xã lập và phê duyệt Quy chế quản lý kiến trúc có thể gây quá tải.

Bày tỏ đồng tình với quy định mang tính mở trong dự thảo Luật, ĐBQH Võ Hoàng Ngân cho rằng, mỗi tỉnh, thành phố sẽ căn cứ điều kiện tổ chức bộ máy và năng lực cán bộ của từng địa phương, từng cấp xã để quyết định việc phân quyền, phân cấp hoặc ủy quyền, do đó sẽ tạo sự linh hoạt trong quyết định của các địa phương.

Ví dụ, TP. Hồ Chí Minh, lực lượng chuyên môn của UBND cấp phường có khả năng đảm đương nhiệm vụ này. UBND cấp phường hiện đã được phân cấp lập và phê duyệt quy hoạch chi tiết. Quy hoạch phân khu nằm trong phạm vi một phường thì các phường cũng đã lập, thẩm định và phê duyệt. "Quy chế quản lý kiến trúc chỉ là một bộ phận để quản lý quy hoạch nên khả năng của các phường có thể đảm đương được", đại biểu nêu rõ.

Đối với các xã ở vùng sâu, vùng xa hoặc các địa phương khác, theo đại biểu, các tỉnh sẽ căn cứ tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực để quyết định. Do đó, dự thảo Luật quy định theo hướng mở là phù hợp.

Đồng ý "phân cấp là cần thiết", song ĐBQH Võ Ngọc Thanh Trúc chỉ rõ, nhưng việc giao cấp xã ban hành quy chế quản lý kiến trúc phải đi đôi với điều kiện thực hiện.

Đại biểu phân tích, tại Điều 14 và Điều 15, dự thảo Luật quy định cho phép UBND cấp tỉnh giao hoặc ủy quyền cho UBND cấp xã lập và ban hành quy chế quản lý kiến trúc khi đủ điều kiện về cán bộ và năng lực. Tuy nhiên, thế nào là "đủ điều kiện" thì chưa được làm rõ.

"Nếu một địa phương đang thiếu nhân lực hoặc gặp khó khăn về nguồn nhân lực mà vẫn thực hiện nội dung này thì sẽ dẫn đến việc lập và ban hành quy chế quản lý kiến trúc mang tính hình thức, không bảo đảm chất lượng". Do đó, để chặt chẽ hơn, đại biểu đề nghị cần bổ sung quy định: cấp xã chỉ được giao lập và ban hành quy chế khi có đủ cán bộ chuyên môn, kinh phí và dữ liệu quản lý; đồng thời, trước khi ban hành phải được cơ quan có thẩm quyền cấp tỉnh thẩm định.

Quy định rõ hơn về cơ sở xác định bản sắc kiến trúc của địa phương

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc cũng đề nghị xem xét quy định rõ hơn về cơ sở xác định bản sắc kiến trúc của địa phương.

Theo đại biểu, tại khoản 3 Điều 5 của dự thảo Luật quy định chính quyền địa phương xác định bản sắc kiến trúc. Tuy nhiên, cách xác định như thế nào thì chưa rõ. Nếu không quy định cụ thể thì trong quá trình triển khai thực hiện sẽ dẫn đến tình trạng thực hiện cảm tính.

Do đó, để chặt chẽ hơn, đại biểu đề nghị, tại khoản 3 Điều 5 cần bổ sung nội dung: việc xác định bản sắc kiến trúc phải dựa trên cơ sở khảo sát thực tế và lấy ý kiến của cộng đồng dân cư, chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp; đồng thời phải công khai tiêu chí, hình ảnh và khu vực áp dụng. Không nhất thiết sử dụng một kiểu kiến trúc cho tất cả các công trình, trừ những trường hợp là công trình bảo tồn hoặc công trình thuộc diện quản lý đặc biệt.

Đề cập một nội dung nổi bật của dự thảo Luật là việc ứng dụng công nghệ số trong thiết kế và lập hồ sơ thiết kế kiến trúc, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc bày tỏ rất đồng tình vì phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin theo Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị.

Tuy nhiên, đại biểu cũng cho rằng, "cần thực hiện có lộ trình".

Theo đại biểu, đối với những công trình lớn như bệnh viện, nhà ga, nếu thiết kế và lập hồ sơ thiết kế bằng ứng dụng công nghệ số sẽ giúp thuận lợi hơn trong việc phát hiện sớm những vấn đề hạn chế để kịp thời khắc phục. Nhưng đối với hộ gia đình chỉ sửa chữa một công trình nhỏ như mái nhà, mặt tiền hoặc xây dựng một căn nhà nhỏ cũng yêu cầu phải thiết kế và lập hồ sơ thông qua ứng dụng công nghệ số thì sẽ làm tăng chi phí.

"Trong khi đó, ở một số địa phương, đội ngũ cán bộ có chuyên môn về lĩnh vực này hiện nay còn rất hạn chế. Vì vậy, nếu quy định bắt buộc sẽ gây khó khăn cho những khu vực còn thiếu nguồn nhân lực về công nghệ số".

Lưu ý vấn đề trên, đại biểu đề nghị tại khoản 4a Điều 12 cần sửa theo hướng: việc ứng dụng công nghệ số trong thiết kế và lập hồ sơ thiết kế kiến trúc phải căn cứ vào quy mô và tính chất của công trình, đồng thời có lộ trình thực hiện do Chính phủ quy định. Những công trình lớn hoặc công trình có kỹ thuật phức tạp thì bắt buộc phải áp dụng công nghệ số; đối với các công trình còn lại thì khuyến khích áp dụng. Riêng các công trình nhỏ hoặc công trình sửa chữa, cải tạo nhỏ thì chỉ mang tính khuyến khích, không bắt buộc.

Quỳnh Chi; Ảnh: Phạm Thắng