ĐBQH Bùi Hoài Sơn (Hà Nội)Tháo gỡ luật để tạp chí khoa học không trở thành "nàng tiên cá"

Nên đưa tạp chí khoa học thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản

Phát biểu thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội), ĐBQH Bùi Hoài Sơn cơ bản đồng ý với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, báo cáo, tờ trình của Uỷ ban Văn hoá - Xã hội của Quốc hội. Đồng thời, đại biểu đã tập trung góp ý vào nội dung liên quan đến vị trí pháp lý và mô hình quản lý đối với tạp chí khoa học trong quá trình sửa đổi Luật Xuất bản. Theo ĐBQH Bùi Hoài Sơn, cần nghiên cứu một cách căn cơ việc đưa tạp chí khoa học về đúng bản chất là một loại hình xuất bản học thuật, thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Xuất bản, thay vì tiếp tục quản lý chủ yếu theo Luật Báo chí như hiện nay.

Theo phân tích của đại biểu, trước hết, cần thấy rằng tạp chí khoa học khác căn bản với báo chí về mục đích, sản phẩm và quy trình hoạt động. Báo chí có chức năng thông tin kịp thời về các sự kiện, phản ánh đời sống xã hội, định hướng dư luận, thực hiện quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm xã hội của báo chí. Trong khi đó, chức năng cốt lõi của tạp chí khoa học là thẩm định, công bố, lưu giữ và phổ biến tri thức mới.

Trước đó, khi sửa Luật Báo chí, ĐBQH Bùi Hoài Sơn rất băn khoăn việc tạp chí khoa học bị xếp vào Luật Báo chí khiến nhiều đặc thù khoa học không được xét đến. Nếu sửa luật lần này mà không đưa được tạp chí khoa học vào Luật Xuất bản thì sẽ rất khó tạo điều kiện cho tạp chí khoa học nói riêng, khoa học nói chung trong hội nhập quốc tế.

"Chúng ta không nên để tình trạng "nàng tiên cá" đối với tạp chí khoa học. Tức là lúc chúng ta cần tạp chí khoa học là "nàng tiên" thì lại nhận được con cá, còn lúc cần là con cá thì lại là "nàng tiên", ĐBQH Bùi Hoài Sơn ẩn dụ về vai trò của tạp chí khoa học trong Luật Xuất bản.

Ngoài ra, một bài báo khoa học không phải là sản phẩm của quá trình tác nghiệp báo chí thông thường, mà được hình thành qua một chu trình rất đặc thù: nghiên cứu, xây dựng bản thảo, phản biện khoa học độc lập, chỉnh sửa, chấp nhận công bố, xuất bản, lưu trữ, đính chính hoặc rút bài khi phát hiện sai phạm. Giá trị của tạp chí khoa học không nằm ở tính thời sự hay tốc độ đưa tin, mà nằm ở tính mới, tính tin cậy, phương pháp nghiên cứu và khả năng kiểm chứng của tri thức được công bố.

"Do đó, nếu sử dụng một khung pháp luật được thiết kế chủ yếu cho hoạt động thông tin báo chí để quản lý tạp chí khoa học thì sẽ khó phản ánh đúng bản chất của loại hình này", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng cho rằng cơ chế bảo đảm chất lượng của báo chí và tạp chí khoa học cũng rất khác nhau. Đối với báo chí, trách nhiệm chủ yếu thuộc về cơ quan báo chí, tổng biên tập, phóng viên và biên tập viên; gắn với các yêu cầu về tính chính xác, khách quan, quyền phản hồi, cải chính và xin lỗi. Còn đối với tạp chí khoa học, chất lượng lại được bảo đảm bằng hệ thống phản biện khoa học, tiêu chuẩn phương pháp nghiên cứu, đạo đức tác giả, dữ liệu nghiên cứu, minh bạch xung đột lợi ích, phòng chống đạo văn, đính chính và rút bài. Đây là một hệ thống chuẩn mực gần với hoạt động xuất bản chuyên nghiệp và quản trị khoa học hơn là hoạt động báo chí.

"Nếu tiếp tục đặt tạp chí khoa học hoàn toàn trong khuôn khổ báo chí, chúng ta có thể quy định rất chặt về thủ tục hành chính, tổ chức bộ máy, nhưng lại chưa chú trọng đầy đủ đến những yêu cầu cốt lõi của công bố khoa học như phản biện, liêm chính học thuật, dữ liệu nghiên cứu, sử dụng trí tuệ nhân tạo, trách nhiệm tác giả và cơ chế rút bài", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Cần quy định rõ các yêu cầu bắt buộc đối với tạp chí khoa học

Về kinh nghiệm quốc tế, mô hình phổ biến hiện nay là tạp chí khoa học thuộc hệ sinh thái xuất bản học thuật, ĐBQH Bùi Hoài Sơn dẫn chứng tại nhiều quốc gia, trường đại học, viện nghiên cứu hoặc hội khoa học giữ vai trò bảo trợ, sở hữu hoặc định hướng chuyên môn; còn nhà xuất bản đảm nhiệm quy trình xuất bản chuyên nghiệp, nền tảng công nghệ, bản quyền, mã định danh, dữ liệu, lưu trữ và phân phối quốc tế.

Bên cạnh đó, các nhà xuất bản đại học lớn như Oxford, Cambridge hay nhiều nhà xuất bản khoa học quốc tế đang xuất bản hàng trăm tạp chí cho các trường đại học, hội nghề nghiệp và tổ chức nghiên cứu. Tạp chí khoa học được nhận diện bằng ISSN, từng bài báo được gắn DOI, được quản lý qua hệ thống dữ liệu, thư viện, lưu chiểu và các chuẩn mực đạo đức xuất bản. Trọng tâm quản lý không phải là cấp phép hoạt động đưa tin, mà là bảo đảm chất lượng và tính minh bạch của quá trình xuất bản tri thức.

"Từ thực tiễn đó, tôi đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung trong Luật Xuất bản một chế định riêng về “xuất bản phẩm khoa học định kỳ” hoặc “xuất bản phẩm khoa học liên tục”, ĐBQH Bùi Hoài Sơn đề xuất.

Theo phân tích của đại biểu, trường đại học, viện nghiên cứu, hội khoa học có thể là cơ quan bảo trợ và chịu trách nhiệm về định hướng học thuật; nhà xuất bản chịu trách nhiệm về quy trình xuất bản. Hội đồng biên tập và tổng biên tập khoa học phải đáp ứng các tiêu chuẩn chuyên môn phù hợp, nhưng không nhất thiết phải áp dụng hoàn toàn mô hình tổ chức và tiêu chuẩn nghề nghiệp của cơ quan báo chí.

Ngoài ra, luật cũng cần quy định rõ các yêu cầu bắt buộc đối với tạp chí khoa học như: Công khai quy trình phản biện; minh bạch phí xuất bản; phòng chống đạo văn; công khai xung đột lợi ích; quy định về sử dụng trí tuệ nhân tạo; quyền tác giả; dữ liệu nghiên cứu; đính chính, biểu thị quan ngại và rút bài. Việc quản lý cần dựa nhiều hơn vào ISSN, DOI, dữ liệu số, lưu chiểu điện tử, chuẩn xuất bản và khả năng truy xuất, thay vì chỉ quản lý bằng mô hình giấy phép, kỳ xuất bản và số lượng bản in như trước đây.

Tuy nhiên, ĐBQH Bùi Hoài Sơn cũng cho rằng cần phân định rõ việc tạp chí khoa học chỉ thực hiện chức năng công bố nghiên cứu và thông tin chuyên ngành. Trường hợp một tạp chí tổ chức đưa tin thời sự, điều tra, bình luận xã hội và tác nghiệp như một cơ quan báo chí thì hoạt động đó vẫn phải chịu sự điều chỉnh của Luật Báo chí.

"Theo tôi, việc đưa tạp chí khoa học vào Luật Xuất bản là trả loại hình này về đúng bản chất của nó, đó là một thiết chế thẩm định, công bố, lưu giữ và lan tỏa tri thức. Phân định đúng bản chất thì mới có thể thiết kế đúng chính sách, giảm thủ tục không cần thiết, nâng cao chất lượng công bố và tạo điều kiện để các tạp chí khoa học Việt Nam từng bước hội nhập, có uy tín và năng lực cạnh tranh quốc tế", ĐBQH Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Phi Long