Lò phản ứng nhỏ - thách thức an ninh lớn
Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang trở thành một xu hướng nổi bật của công nghiệp điện hạt nhân thế giới. Theo “Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050”, Việt Nam đặt mục tiêu triển khai ít nhất một dự án sử dụng công nghệ SMR trước năm 2035. SMR cũng được Chính phủ xác định là một trong những sản phẩm công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, bên cạnh việc xem xét hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm an toàn hạt nhân thì cũng cần dành sự quan tâm đầy đủ đến an ninh hạt nhân đối với loại hình công nghệ mới này.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đẩy mạnh mục tiêu trung hòa cacbon và tăng cường bảo đảm an ninh năng lượng, điện hạt nhân đang trở lại trong chiến lược phát triển năng lượng của nhiều nước trên thế giới. Công nghệ SMR được xem là một lựa chọn có triển vọng với hơn 70 thiết kế công nghệ SMR đang được phát triển. SMR được quan tâm nhờ một số ưu điểm như quy mô công suất linh hoạt, khả năng chế tạo theo mô-đun tại nhà máy, thời gian xây dựng ngắn hơn so với các nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn và tiềm năng giảm rủi ro đầu tư ban đầu. Bên cạnh việc cung cấp điện ổn định, SMR còn được xem là giải pháp hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải cacbon trong các ngành công nghiệp khó giảm phát thải. Tuy nhiên, quá trình thương mại hóa SMR vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức như hầu hết các thiết kế SMR hiện vẫn trong giai đoạn xem xét cấp phép hoặc thử nghiệm công nghệ, đánh giá hiệu quả đầu tư, ổn định nguồn cung nhiên liệu, nguồn nhân lực kỹ thuật, rủi ro pháp lý... và bảo đảm an ninh hạt nhân.
An ninh hạt nhân (nuclear security) là việc ngăn ngừa, phát hiện và ứng phó với hành vi trộm cắp, phá hoại, truy cập trái phép, chuyển giao bất hợp pháp hoặc các hành vi độc hại khác liên quan đến vật liệu hạt nhân hoặc vật liệu phóng xạ khác, hoặc các cơ sở liên quan. An ninh hạt nhân là tên gọi chung của an ninh vật liệu hạt nhân, an ninh nguồn phóng xạ, an ninh cơ sở hạt nhân và thiết bị hạt nhân. Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã và đang tiếp tục phát triển một bộ tài liệu gồm các nguyên tắc, khuyến cáo, hướng dẫn nhằm giúp các nước thành viên nội luật hóa, xây dựng kế hoạch và triển khai các biện pháp bảo đảm an ninh hạt nhân (IAEA Nuclear Security Series).
Công nghệ SMR đặt ra những vấn đề an ninh đặc thù. Kích thước nhỏ và tính chất mô-đun của chúng có thể hỗ trợ việc giám sát và các bố trí an ninh tiêu chuẩn hóa, nhưng có thể tạo gánh nặng cho việc bảo vệ thực thể nhiều lớp (layered physical protection). Các SMR có thể được triển khai ở những vị trí hẻo lánh xa xôi hoặc dưới lòng đất, giúp bảo vệ khỏi một số mối đe dọa từ bên ngoài, nhưng đồng thời tiềm ẩn tăng nguy cơ mất an ninh mạng. Việc đặt nhà máy ở vị trí xa xôi cũng đặt ra những thách thức về phối hợp trong công tác ứng phó khẩn cấp, đòi hỏi phải có các quy trình và chương trình đào tạo được thiết lập trước, bao gồm cả các bài tập, mô phỏng và diễn tập thực địa.
Các mô hình nhân sự tinh gọn của cơ sở sử dụng công nghệ SMR, thường gắn liền với việc triển khai từ xa, làm tăng nguy cơ bị tấn công nội bộ do quyền truy cập và thẩm quyền được trao cho số lượng nhân viên ít hơn rất nhiều các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Việc vận hành từ xa khiến các biện pháp giảm thiểu mối đe dọa từ nội bộ, bao gồm cả việc tăng cường kiểm tra lý lịch nhân sự, trở nên vô cùng quan trọng.
Công nghệ an ninh đang phát triển với tốc độ nhanh chóng. Các SMR sẽ được hưởng lợi từ các công nghệ an ninh tiên tiến nhất như trí tuệ nhân tạo trong giám sát, phát hiện và đánh giá. Tuy nhiên, dự kiến là năng lực của đối phương cũng sẽ tăng lên, và họ cũng sẽ tận dụng những công cụ tấn công tiên tiến và tinh vi nhất, bao gồm vũ khí hiện đại và máy bay không người lái (UAV). Các yêu cầu thiết kế, và đặc biệt là Mối đe dọa cơ sở thiết kế (Design Basis Threat), sẽ cần phải lường trước và phản ánh được sự phát triển này.
Nhiều công nghệ SMR phụ thuộc rất nhiều vào các hệ thống điều khiển và thiết bị kỹ thuật số phức tạp, tích hợp cao, khiến chúng dễ bị tổn thương trước các mối đe dọa trên mạng. Hơn nữa, việc bảo trì và giám sát từ xa tạo ra những lỗ hổng và điểm xâm nhập tiềm tàng cho các cuộc tấn công mạng. Tính đa dạng và sáng tạo của các thiết kế SMR thường đặt ra thách thức đối với các khuôn khổ pháp lý hiện hành, đòi hỏi các phương pháp tiếp cận mới, linh hoạt và dựa trên hiệu suất để bảo đảm tuân thủ và hiệu quả. Các khuôn khổ pháp lý hiện hành có thể không giải quyết thỏa đáng các mối đe dọa an ninh mạng (cyber security) đặc thù đối với thiết kế SMR, tạo ra sự không chắc chắn và những lỗ hổng an ninh tiềm tàng. Điều này sẽ đòi hỏi sự hợp tác quốc tế mạnh mẽ về an ninh, bao gồm chứng nhận thiết kế và các yêu cầu về hiệu suất an ninh mạng.
Giải quyết các thách thức về an ninh bao gồm việc tích hợp an ninh ngay từ những giai đoạn đầu tiên của thiết kế lò phản ứng – một khái niệm được gọi là an ninh ngay từ khâu thiết kế. Việc tích hợp các yếu tố an ninh từ sớm sẽ tăng cường khả năng bảo vệ và giảm chi phí vận hành dài hạn cũng như sự phức tạp liên quan đến việc trang bị thêm các giải pháp an ninh sau khi chế tạo. Thiết kế an ninh tích hợp yếu tố an ninh vào quy trình kỹ thuật, giải quyết rủi ro ngay từ nguồn gốc thay vì chỉ dựa vào các biện pháp bảo vệ bên ngoài. Việc triển khai thành công thiết kế an ninh đòi hỏi nhiều hơn chỉ là ý kiến đóng góp từ các kỹ sư thiết kế hoặc chuyên gia an ninh – nó cần một cam kết từ cấp cao nhất để coi an ninh ngang hàng với an toàn hạt nhân.
Một cách tiếp cận hợp tác giữa các nhà thiết kế, nhà vận hành, quản lý dự án và cơ quan quản lý là điều cần thiết để bảo đảm an ninh được tích hợp đầy đủ trong suốt vòng đời của cơ sở hạt nhân. Ví dụ, thiết kế an ninh cho các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) có thể bao gồm việc đặt chúng dưới lòng đất, các cấu trúc chứa vững chắc và các hệ thống an toàn thụ động nhằm giảm thiểu các điểm yếu và hạn chế hậu quả của hành vi phá hoại. Thiết kế an ninh cũng cần bao gồm hệ thống giám sát và theo dõi tiên tiến, bao gồm giám sát từ xa theo thời gian thực và các hệ thống phản ứng an ninh tự động. Khả năng phát hiện được nâng cao cũng sẽ giảm sự phụ thuộc vào lực lượng bảo vệ là con người.
Sự hợp tác giữa các bên liên quan (stakeholders) là nhân tố đặc biệt quan trọng. Việc triển khai hiệu quả các biện pháp an ninh cho các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) đòi hỏi sự tham gia sớm và có ý nghĩa của nhiều bên liên quan, bao gồm các nhà phát triển và thiết kế công nghệ, các hiệp hội ngành công nghiệp hạt nhân, các cơ quan quản lý và chính phủ. Sự hợp tác ngay từ giai đoạn thiết kế ban đầu giúp xác định và giải quyết các mối lo ngại về an ninh một cách chủ động, bảo đảm các biện pháp an ninh về mặt kỹ thuật là hợp lý. Sự tham gia của các bên liên quan không chỉ thúc đẩy tính minh bạch và lòng tin mà còn giúp chống lại thông tin sai lệch và xuyên tạc, xây dựng sự đồng thuận và bảo đảm tuân thủ các quy định pháp luật và quyết định hành chính. Việc tích hợp quan điểm của các bên liên quan vào quá trình thiết kế sẽ củng cố cả độ tin cậy và hiệu quả của các biện pháp an ninh từ sớm.
Hợp tác quốc tế cũng là yêu cầu rất quan trọng đối với việc triển khai SMR nói chung và bảo đảm an ninh nói riêng. Hợp tác quốc tế có thể giúp thống nhất các quy định pháp luật giữa các quốc gia, giảm sự trùng lặp và chi phí, đồng thời tăng cường an toàn và an ninh thông qua việc chia sẻ chuyên môn. Hợp tác quốc tế góp phần xây dựng lòng tin của các nhà hoạch định chính sách và người dân, đồng thời cho phép tiếp cận thị trường quốc tế nhanh hơn và hỗ trợ đổi mới cũng như chuỗi cung ứng toàn cầu. Làm việc cùng nhau bảo đảm SMR có thể được triển khai hiệu quả, an toàn, an ninh và trên quy mô lớn trên toàn thế giới. Một số hình mẫu về các hoạt động quốc tế quan trọng là Nhóm làm việc về Công nghệ mới (WGNT) của NEA (Cơ quan Năng lượng hạt nhân thuộc Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế OECD), Diễn đàn các cơ quan quản lý SMR do IAEA tổ chức và Sáng kiến hài hòa và tiêu chuẩn hóa hạt nhân (NHSI) của IAEA, bao gồm cả Nhóm làm việc về An ninh của SMR.