Tháo gỡ vướng mắc nhưng không tạo ngoại lệ đối với pháp luật

Thảo luận tại Tổ 16 (Đoàn ĐBQH các tỉnh: Cao Bằng, Đắk Lắk và Tuyên Quang) chiều 4/8, ĐBQH Nguyễn Hoàng Giang (Đắk Lắk) nhấn mạnh, Nghị quyết sẽ phát huy hiệu quả khi các tiêu chí áp dụng được quy định minh bạch, ranh giới pháp lý rõ ràng và cơ chế kiểm soát đủ chặt để ngăn ngừa lạm dụng chính sách.

Đại biểu thống nhất với chủ trương xây dựng cơ chế pháp lý đặc thù nhằm phân hóa rõ giữa hành vi tham nhũng, vụ lợi với những trường hợp thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung trong bối cảnh thể chế chưa hoàn thiện. Đây là giải pháp quan trọng để khơi thông nguồn lực phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Từ thực tiễn quản lý tại Đắk Lắk nhất là quá trình sắp xếp, cổ phần hóa các nông, lâm trường quốc doanh, đại biểu cho rằng dự thảo vẫn còn một số quy định cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính thống nhất và khả thi.

Theo đại biểu, quá trình cổ phần hóa nông, lâm trường quốc doanh phát sinh nhiều vụ việc vừa liên quan đến quản lý vốn, tài sản nhà nước, vừa gắn với đất đai và đất lâm nghiệp. Trong khi Điều 1 của dự thảo quy định phạm vi điều chỉnh khá rộng với cụm từ "liên quan đến kinh tế nhà nước", Điều 12 mới chỉ dẫn chiếu việc xử lý các vi phạm về đất đai theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 mà chưa quy định nguyên tắc xử lý đối với các trường hợp có tính chất đan xen.

Việc thiếu quy định cụ thể có thể khiến cơ quan thực thi lúng túng trong xác định căn cứ pháp lý, làm chậm tiến độ xử lý các vụ việc tồn đọng và dẫn đến áp dụng pháp luật không thống nhất.

Đại biểu kiến nghị bổ sung cụm từ "liên quan trực tiếp" vào quy định về phạm vi điều chỉnh; đồng thời xác lập nguyên tắc tách biệt giữa phần vi phạm về đất đai và phần vi phạm về vốn, tài sản doanh nghiệp nhà nước. Đối với trường hợp không thể tách bạch, cần quy định nguyên tắc ưu tiên áp dụng hoặc giao cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn thống nhất.

Đại biểu cho rằng các khái niệm "vì lợi ích chung", "bối cảnh lịch sử" và "hiệu quả kinh tế - xã hội" là nền tảng của cơ chế đặc thù nhưng vẫn được quy định theo hướng định tính, chưa tạo cơ sở pháp lý đủ rõ để áp dụng thống nhất. Theo đại biểu, thực tiễn tại Đắk Lắk cho thấy nhiều quyết định trong quá trình đổi mới nông, lâm trường được ban hành nhằm ổn định an ninh, trật tự, giải quyết đất sản xuất và bảo đảm sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số trong điều kiện pháp luật còn thiếu đồng bộ. Những giá trị này cần được nhìn nhận đầy đủ khi đánh giá hiệu quả của quyết định quản lý.

Đại biểu kiến nghị bổ sung các tiêu chí định lượng đối với "lợi ích chung", trong đó phải bảo đảm không có tư lợi cá nhân, lợi ích hướng tới quốc gia, cộng đồng hoặc an sinh xã hội. Đồng thời, hiệu quả kinh tế - xã hội cần được xác định bằng các số liệu kiểm chứng độc lập và mở rộng tiêu chí đánh giá đối với kết quả giải quyết đất ở, đất sản xuất, việc làm bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Đại biểu cũng bày tỏ băn khoăn với quy định coi điều kiện "không có khiếu nại, tố cáo hoặc việc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm" là căn cứ để xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự. Đại biểu kiến nghị xem xét lại quy định này, đồng thời khẳng định việc áp dụng cơ chế đặc thù không được làm ảnh hưởng đến quyền khiếu nại, tố cáo và yêu cầu bồi thường của công dân theo Hiến pháp. Bên cạnh đó, không nên coi việc bồi thường bằng tiền là điều kiện duy nhất để loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an sinh xã hội hoặc môi trường sinh thái.

Đối với cơ chế tổ chức thực hiện, đại biểu đề nghị quy định rõ báo cáo đánh giá của UBND cấp tỉnh chỉ có giá trị tham khảo, không làm căn cứ ràng buộc đối với quyết định của các cơ quan tiến hành tố tụng. Đồng thời, cần cho phép cơ quan tố tụng trưng cầu ý kiến chuyên gia độc lập và quy định việc không khởi tố hoặc đình chỉ vụ án theo Nghị quyết phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn.

Đại biểu cũng kiến nghị xem xét bỏ quy định miễn trách nhiệm đối với người tham gia xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện Nghị quyết, bảo đảm mọi chủ thể đều bình đẳng trước pháp luật và thống nhất với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Theo đại biểu Nguyễn Hoàng Giang, cơ chế đặc thù chỉ thực sự tạo động lực cho đổi mới khi vừa tháo gỡ được những rào cản thể chế, vừa duy trì nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Vì vậy, dự thảo cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, khả thi, có tiêu chí cụ thể và cơ chế kiểm soát hiệu quả, qua đó bảo đảm mục tiêu khuyến khích đổi mới nhưng không tạo khoảng trống pháp lý trong quá trình thực thi.

Hồng Gấm - Nhật Trường