Khắc phục sự thiếu thống nhất giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với các luật chuyên ngành

Bảo đảm thống nhất hệ thống pháp luật

Theo Tờ trình, dự thảo Luật kế thừa quy định “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này”, đồng thời bổ sung quy định “Trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước áp dụng theo luật đó”.

Tuy nhiên, quá trình xây dựng dự thảo Luật còn có ý kiến khác nhau về cách thức quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, nên Chính phủ trình Quốc hội 2 phương án để tiếp tục thảo luận, cho ý kiến, cụ thể như sau:

Phương án 1: Là phương án Chính phủ lựa chọn và đã được thể hiện trong dự thảo Luật theo hướng bổ sung quy định “Trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, áp dụng theo luật đó”.

Phương án 2: Giữ như quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành, chỉ quy định “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này”.

ĐBQH Nguyễn Thị Mai Thoa (TP. Hải Phòng) tán thành với phương án 1 quy định như trong dự thảo Luật, với lý do: một số luật chuyên ngành ban hành sau Luật Trách nhiệm bồi thường nhà nước năm 2017 đã có cách tiếp cận khác về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực tương ứng.

Đơn cử, Luật Quản lý thuế năm 2025 quy định khái quát về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực thuế, không giới hạn trong một số hành vi cụ thể như Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành. Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa cho rằng, quy định theo Phương án 1 giúp khắc phục sự thiếu thống nhất giữa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước với các luật chuyên ngành, bảo đảm tính khả thi trong áp dụng pháp luật.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa cũng nhận thấy, quy định Phương án 1 tạo sự linh hoạt khi cần mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi trách nhiệm bồi thường tại luật chuyên ngành theo yêu cầu thực tiễn, mà không phải sửa đổi đồng thời Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Cũng thống nhất với Phương án 1 về nguyên tắc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, ĐBQH Lã Thanh Tân (TP. Hải Phòng) cho rằng, phương án này xác lập đúng vị trí của Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hệ thống pháp luật. Theo đó, luật chuyên ngành quy định khi nào phải bồi thường, còn Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước quy định trình tự, thủ tục bồi thường.

Khoản 9, Điều 17 dự thảo Luật quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính, trong đó, quy định các trường hợp nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong trường hợp thực hiện hành vi trái pháp luật trong hoạt động quản lý thuế… Nêu quan điểm ủng hộ nội dung này, ĐBQH Lã Thanh Tân (Hải Phòng) cho rằng, việc bổ sung trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý thuế giúp bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp.

ĐBQH Bùi Xuân Hải (TP. Hải Phòng) ủng hộ phương án ưu tiên áp dụng luật chuyên ngành về phạm vi bồi thường, song đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc việc sửa đổi quy định về thời hạn quyết định về mức bồi thường của cơ quan có thẩm quyền có hiệu lực từ sau 15 ngày (theo Luật hiện hành) tăng lên gấp bốn lần là 60 ngày, với lý do sự điều chỉnh này sẽ gây bất lợi cho tổ chức, cá nhân bị thiệt hại.

Tuy nhiên, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi Đinh Thị Hồng Minh còn băn khoăn và đề nghị bổ sung nguyên tắc xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo hướng "mở" nhằm bảo đảm bao quát mọi hành vi công vụ trái pháp luật gây thiệt hại, tránh tạo ra khoảng trống pháp lý khi các luật chuyên ngành thay đổi.

Bên cạnh đó, một số ý kiến khác đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát quy định này trong mối quan hệ với nguyên tắc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật tại Điều 58 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm thống nhất hệ thống pháp luật, tránh phát sinh vướng mắc khi tổ chức thi hành.

Cân nhắc quy định về căn cứ tính thiệt hại tinh thần

Về căn cứ tính thiệt hại tinh thần theo mức lương cơ sở (khoản 9 Điều 1 dự thảo Luật, sửa đổi khoản 1, khoản 2 và khoản 5 Điều 27 Luật hiện hành), dự thảo Luật tiếp tục lấy mức lương cơ sở làm căn cứ tính thiệt hại tinh thần (0,5 ngày lương cơ sở/ngày bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính giáo dục tại xã, phường, đặc khu; 2 ngày lương cơ sở/ngày bị tạm giữ, đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cai nghiện bắt buộc; tối đa 50 tháng lương cơ sở đối với thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa nhận thấy, quy định dẫn chiếu cứng “mức lương cơ sở” như trên chưa cập nhật tinh thần cải cách chính sách tiền lương tại Nghị quyết số 27-NQ/TW và Kết luận số 83-KL/TW của Bộ Chính trị, theo đó mức lương cơ sở sẽ bị bãi bỏ theo lộ trình cải cách tiền lương. Khi đó, quy định tại Điều 27 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sẽ không còn căn cứ áp dụng, tạo khoảng trống pháp lý đối với một quyền lợi trực tiếp, mang tính đền bù danh dự, tinh thần cho người bị thiệt hại.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa cũng cho biết, pháp luật về bảo hiểm xã hội đã có quy định tương tự để xử lý bất cập này, cụ thể, Điều 7 và khoản 13, Điều 141 Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 quy định “mức tham chiếu" thay cho “mức lương cơ sở” – trong thời gian mức lương cơ sở chưa bị bãi bỏ thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở; kể từ khi mức lương cơ sở bị bãi bỏ thì thay thế bằng mức tham chiếu, không thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm đó.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa cho rằng, đây là giải pháp đã được kiểm nghiệm, bảo đảm tính liên tục trong áp dụng pháp luật mà không cần sửa đổi luật ngay khi chính sách tiền lương thay đổi.

Do vậy, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, cân nhắc một trong hai phương án: bổ sung quy định theo hướng “Trong thời gian mức lương cơ sở chưa bị bãi bỏ thì căn cứ tính thiệt hại tinh thần quy định tại Điều này được xác định theo mức lương cơ sở. Kể từ thời điểm mức lương cơ sở bị bãi bỏ, căn cứ tính thiệt hại tinh thần được xác định theo mức do Chính phủ quy định, bảo đảm không thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm đó.”; hoặc bổ sung tại Điều 2 (Điều khoản thi hành) quy định chuyển tiếp, giao Chính phủ quy định mức thay thế tương ứng khi mức lương cơ sở bị bãi bỏ, bảo đảm không thấp hơn mức đang áp dụng.

“Việc bổ sung quy định nêu trên sẽ góp phần hạn chế việc phải sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thêm một lần nữa khi chính sách tiền lương thay đổi, phù hợp với mục tiêu bảo đảm tính ổn định của Luật”, đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa nói.

Tin: Thanh Chi; Ảnh: Lâm Hiển