Bảo vệ người dám nghĩ, dám làm cần tính đến rủi ro đổi mới

Không lấy điều kiện “đã hoàn thành” làm căn cứ bắt buộc

Góp ý vào dự thảo Nghị quyết, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú (Nghệ An) tán thành chủ trương xây dựng cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung; tạo không gian thử nghiệm khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Theo đại biểu, dự thảo hướng đến việc xử lý các vi phạm về hình sự và kỷ luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhưng “vì lợi ích chung”. Đây là mục tiêu chính sách lớn, phù hợp với yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Góp ý tại Điều 4 về giải thích từ ngữ, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát, làm rõ hơn các khái niệm “vì lợi ích chung”, “mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” và một số khái niệm có liên quan...

Theo đại biểu, đây là những điều kiện được sử dụng xuyên suốt để áp dụng các cơ chế quy định từ Điều 5 đến Điều 10 của dự thảo. Tuy nhiên, các khái niệm này còn mang tính định tính, chưa có tiêu chí xác định cụ thể nên dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất... Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu theo hướng quy định cụ thể hơn tiêu chí xác định từng điều kiện; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết về tiêu chí, trình tự và thẩm quyền xác định để bảo đảm thống nhất trong quá trình áp dụng.

Góp ý tại Điều 5, đại biểu cho biết: dự thảo đang quy định theo hướng phải đáp ứng đầy đủ cả 6 điều kiện thì mới được “không truy cứu trách nhiệm hình sự”. Trong đó, điều kiện thứ ba là: “Các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước”.

Theo đại biểu, trong thực tế có nhiều nhiệm vụ hoặc hoạt động đang triển khai thì phát hiện vi phạm; hoặc phải dừng thực hiện để khắc phục hậu quả theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Nếu yêu cầu bắt buộc “đã hoàn thành” thì các trường hợp này sẽ không được xem xét áp dụng Điều 5, mặc dù vẫn đáp ứng các điều kiện khác.

Bên cạnh đó, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về bản chất chứa đựng khả năng thất bại. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng Nghị định số 267/2025/NĐ-CP đã quy định về chấp nhận rủi ro.

Do đó, việc yêu cầu dự án phải “đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” vừa không phù hợp với bản chất của hoạt động nghiên cứu, vừa tạo ra sự bất bình đẳng: cùng một hành vi, dự án thành công thì được miễn, còn dự án thất bại thì bị xử lý hình sự.

Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bỏ điều kiện “đã hoàn thành” hoặc sửa theo hướng: hoạt động đã hoặc đang được triển khai, mang lại hoặc có căn cứ chứng minh mang lại lợi ích cho Nhà nước, xã hội... Đồng thời, cần nghiên cứu quy định tiêu chí hoặc giao Chính phủ hướng dẫn việc đánh giá “hiệu quả kinh tế - xã hội”.

Góp ý tại Điều 6, đại biểu đề nghị xem xét lại điểm c khoản 2, trong đó quy định: “Các hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số”.

Theo đại biểu, quy định này có thể làm thu hẹp phạm vi áp dụng của Nghị quyết, bởi trong thực tế có nhiều nhiệm vụ khoa học, công nghệ, hoạt động đổi mới sáng tạo đang trong quá trình triển khai nhưng phải dừng hoặc điều chỉnh do phát sinh rủi ro khách quan, trong khi vẫn đáp ứng các điều kiện khác để được xem xét bảo vệ.

Bên cạnh đó, tiêu chí “mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” còn mang tính định tính, chưa có căn cứ và tiêu chí đánh giá cụ thể... Vì vậy, đại biểu đề nghị nghiên cứu sửa điểm c theo hướng phù hợp hơn, không lấy điều kiện “đã hoàn thành” làm điều kiện bắt buộc; đồng thời quy định rõ tiêu chí hoặc giao Chính phủ hướng dẫn việc đánh giá “hiệu quả kinh tế - xã hội” để bảo đảm thống nhất trong quá trình áp dụng.

Góp ý tại Điều 9, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú cho biết: khoản 5 quy định giao cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện cam kết khắc phục hậu quả nhưng chưa quy định cơ chế phối hợp với cơ quan quản lý chuyên ngành.

Theo đại biểu, đối với các vụ việc liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc đánh giá kết quả khắc phục hoặc hiệu quả của phương án khắc phục thường đòi hỏi chuyên môn kỹ thuật sâu, vượt ngoài chức năng chuyên môn của cơ quan tiến hành tố tụng.

Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng: khi đánh giá việc thực hiện cam kết khắc phục hậu quả đối với vụ việc thuộc lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cơ quan tiến hành tố tụng lấy ý kiến của cơ quan quản lý nhà nước hoặc cơ quan chuyên môn có liên quan để làm căn cứ xem xét, quyết định.

Cùng quan tâm đến điều kiện áp dụng chính sách, ĐBQH Nguyễn Văn Ngọc (Lâm Đồng) cho rằng: quy định tại khoản 3 Điều 5 và điểm c khoản 2 Điều 6 yêu cầu hoạt động phải “đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” có thể dẫn đến việc chỉ bảo vệ những trường hợp thành công.

Trong khi đó, Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung được Tờ trình dẫn chiếu xác định, cán bộ thực hiện thí điểm nhưng kết quả không đạt, chỉ đạt một phần mục tiêu hoặc xảy ra rủi ro, thiệt hại vẫn được xem xét miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm nếu thực hiện đúng chủ trương, có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung.

Theo đại biểu, đổi mới sáng tạo luôn tiềm ẩn rủi ro và cần chấp nhận khả năng thất bại. Vì vậy, cần bổ sung trường hợp đã triển khai đúng chủ trương, đúng phương án được cấp có thẩm quyền phê duyệt nhưng kết quả không đạt hoặc chỉ đạt một phần mục tiêu do nguyên nhân khách quan.

Về khái niệm “không tham nhũng” tại khoản 1 Điều 4, đại biểu đề nghị bỏ yêu cầu phải có kết luận bằng văn bản của cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác... Quy định này có thể dẫn đến việc một người phải xin văn bản chứng minh mình không vi phạm, trong khi Hiến pháp đã xác lập nguyên tắc suy đoán vô tội và trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng.

Đại biểu cũng đề nghị rà soát quy định người được miễn trách nhiệm hình sự phải chịu xử phạt vi phạm hành chính theo mức cao nhất. Việc xử lý cần được thực hiện theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, căn cứ tính chất, mức độ hành vi và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; trong đó, việc khắc phục hậu quả cần được xem là tình tiết giảm nhẹ.

Đối với văn bản đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của người đứng đầu cơ quan, đại biểu đề nghị quy định rõ đây chỉ là tài liệu để cơ quan tố tụng xem xét cùng các chứng cứ khác, không thay thế hoạt động chứng minh theo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Đổi mới tư duy lập pháp, mở không gian kiến tạo phát triển

Từ góc độ tư duy lập pháp, ĐBQH Phạm Thị Hồng Yến (Lâm Đồng) đề nghị tiếp tục đổi mới phương thức xây dựng pháp luật theo hướng chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển, tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp thực hiện những quyền mà pháp luật không cấm.

Theo đại biểu, cần hạn chế cách quy định liệt kê từng trường hợp, bởi cách thiết kế này có thể không bao quát đầy đủ những tình huống mới phát sinh trong thực tiễn. Thay vào đó, các quy định nên được xây dựng theo nguyên tắc, tiêu chí hoặc nhóm phân loại, vừa bao quát các trường hợp cần điều chỉnh, vừa tạo không gian cho người dân và doanh nghiệp chủ động, sáng tạo.

Trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nhất là cho cấp cơ sở, việc trao quyền kiến tạo phát triển cũng cần được đặt trong mối quan hệ đồng bộ với công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra và xét xử.

Đại biểu đề nghị các cơ quan của Quốc hội, cơ quan soạn thảo và các ĐBQH tiếp tục nghiên cứu cách tiếp cận có tính hệ thống trong xây dựng pháp luật, tránh phát sinh những quy định chồng chéo, mâu thuẫn hoặc chưa thực sự tạo điều kiện để các chủ thể trong nền kinh tế phát huy quyền chủ động, sáng tạo.

Diệp Anh; ảnh: Khánh Duy