Mở đường cho cạnh tranh toàn cầu và làm chủ công nghệ trong lĩnh vực dầu khí

Chuyển từ tư duy “ưu đãi đầu tư” sang tư duy “cạnh tranh toàn cầu”

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Luật Dầu khí (sửa đổi), đồng thời đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ, Bộ Công Thương trong điều kiện thời gian soạn thảo rất gấp; đồng thời đánh giá cao chất lượng chuyên sâu của Báo cáo thẩm tra do Ủy ban Kinh tế và Tài chính chuẩn bị.

Theo đại biểu, Luật Dầu khí năm 2022 đã tạo được những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, sau ba năm thi hành, trong bối cảnh sản lượng tại các mỏ hiện hữu suy giảm tự nhiên, giá dầu biến động khó lường và xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu diễn ra rất nhanh, yêu cầu đặt ra đối với lần sửa đổi này không chỉ là tháo gỡ những vướng mắc phát sinh mà còn phải tạo được bước đột phá.

Trước hết, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị chuyển dứt khoát từ tư duy “ưu đãi đầu tư” sang tư duy “cạnh tranh toàn cầu”.

Dự thảo Luật đã bổ sung nhiều chính sách mạnh như hạ thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp, giảm thuế xuất khẩu dầu thô, nâng tỷ lệ thu hồi chi phí. Đây là bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, theo đại biểu, nhà đầu tư quốc tế không lựa chọn điểm đến chỉ dựa trên mức ưu đãi tuyệt đối, mà sẽ đặt các chính sách của Việt Nam trong tương quan so sánh với Indonesia, Malaysia, Thái Lan, cùng với việc đánh giá mức độ rủi ro về địa chất và địa chính trị.

Trong khi đó, trữ lượng dầu khí còn lại của Việt Nam chủ yếu nằm ở các mỏ nhỏ, mỏ cận biên, thuộc vùng nước sâu, xa bờ, có cấu trúc địa chất phức tạp, chi phí và rủi ro thăm dò rất lớn. Với những đặc điểm này, việc ấn định một khung ưu đãi cứng áp dụng chung cho mọi lô, mọi mỏ là chưa phù hợp.

Đại biểu đề nghị thiết kế lại Điều 43 về Ưu đãi đầu tư đối với hoạt động nâng cao hệ số thu hồi dầu khí và Điều 44 về Ưu đãi đầu tư đối với phát triển, khai thác mỏ dầu khí cận biên theo hướng xây dựng cơ chế mở.

Theo đó, Luật chỉ nên quy định các nguyên tắc, tiêu chí và biên độ trần - sàn; đồng thời cho phép đàm phán tỷ lệ chia sản phẩm, điều chỉnh linh hoạt theo sản lượng thực tế và biến động của giá dầu thế giới, thay vì duy trì một mức ưu đãi bất biến trong suốt vòng đời của mỏ.

Cùng với chính sách ưu đãi, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị luật hóa thời hạn tối đa đối với từng bước thẩm định, phê duyệt và xác lập nguyên tắc một đầu mối trong giải quyết thủ tục.

Đại biểu nhấn mạnh, yếu tố thời gian có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cơ hội đầu tư trong lĩnh vực dầu khí. Nếu thủ tục kéo dài qua nhiều cấp, nhiều ngành thì dù chính sách ưu đãi có hấp dẫn đến đâu cũng có thể mất đi ý nghĩa.

Đối với vai trò của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam, đại biểu cho rằng, Tập đoàn hiện giữ vai trò kép: vừa thay mặt Nhà nước thực hiện quản lý, giám sát, thẩm định, phê duyệt kỹ thuật và ngân sách của các nhà thầu; vừa là doanh nghiệp trực tiếp góp vốn, cùng tham gia đầu tư với chính các đối tác đó.

Ranh giới giữa hai vai trò này trên thực tế rất dễ phát sinh xung đột và cũng là vấn đề khiến nhà đầu tư nước ngoài quan ngại về tính minh bạch, bình đẳng.

Do đó, đại biểu đề nghị dự thảo Luật phân định rõ hai nhóm chức năng ngay trong luật; quy định nguyên tắc tách bạch về tổ chức, nhân sự và hạch toán khi Tập đoàn tham gia với tư cách nhà thầu; đồng thời thiết lập cơ chế công khai, giải trình và xử lý xung đột lợi ích.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh ủng hộ việc phân cấp mạnh hơn cho Hội đồng thành viên quyết định các dự án nhóm B, nhóm C, qua đó nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của Tập đoàn. Tuy nhiên, việc phân cấp phải song hành với kiểm soát quyền lực theo Quy định số 178 của Bộ Chính trị; đồng thời chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kiểm toán và công khai kết quả.

Bổ sung chính sách về nhân lực chất lượng cao và năng lực công nghệ nội sinh

Bên cạnh cơ chế đầu tư, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đề nghị bổ sung các chính sách phát triển nhân lực chất lượng cao và năng lực công nghệ nội sinh của ngành dầu khí.

Đại biểu dẫn lại thành tựu khai thác dầu tại mỏ Bạch Hổ để khẳng định năng lực và trí tuệ của đội ngũ khoa học, kỹ thuật Việt Nam. Tại mỏ Bạch Hổ, dầu không nằm trong các tầng đất đá thông thường mà nằm trong những khe nứt của tầng đá móng. Các nhà khoa học Việt Nam đã tìm ra giải pháp bơm nước xuống để giữ áp suất và đẩy dầu ra ngoài, dù khi đó nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng đây là phương án quá mạo hiểm.

Giải pháp này đã góp phần kéo dài đời mỏ thêm hàng chục năm, đồng thời nâng tỷ lệ thu hồi dầu lên mức cao hơn đáng kể so với thông lệ quốc tế đối với loại mỏ này. Công trình sau đó đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, đây là thành quả của một thế hệ. Qua rà soát dự thảo Luật, các quy định hiện nay mới đề cập “dịch vụ kỹ thuật dầu khí công nghệ cao” dưới góc độ một loại hoạt động, nhưng chưa có chính sách cụ thể nhằm phát triển năng lực để Việt Nam làm chủ công nghệ.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị bổ sung quy định theo ba hướng. Đó là: coi cam kết chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực Việt Nam là tiêu chí bắt buộc trong quá trình đánh giá hồ sơ lựa chọn nhà thầu, đồng thời phải được quy định thành điều khoản trong hợp đồng dầu khí; cho phép tính chi phí nghiên cứu, phát triển và đào tạo nhân lực vào chi phí được thu hồi; xây dựng chính sách thu hút, giữ chân các chuyên gia, kỹ sư giỏi và tăng cường gắn kết với các cơ sở đào tạo chuyên ngành trong nước.

Theo đại biểu, đây là những “ưu đãi mềm”, không làm giảm nguồn thu ngân sách nhưng có ý nghĩa quyết định đối với năng lực phát triển dài hạn của ngành dầu khí, đồng thời hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đại biểu nhấn mạnh, tài nguyên dầu khí là hữu hạn, nhưng con người và công nghệ là nguồn lực không cạn kiệt.

Đề cập mối quan hệ giữa hoạt động dầu khí với đời sống dân cư, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, các hoạt động dầu khí diễn ra trên vùng biển gắn liền với ngư trường và sinh kế của ngư dân. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc bảo đảm hài hòa giữa hoạt động dầu khí với quyền lợi hợp pháp và sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển, gắn với trách nhiệm bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Theo đại biểu, đây vừa là yêu cầu của phát triển bền vững, vừa là yếu tố quan trọng để tạo dựng sự đồng thuận xã hội trong quá trình tổ chức thực hiện Luật Dầu khí sau khi được sửa đổi.

Đào Cảnh