Cần chuyển từ phổ biến pháp luật sang kiến tạo năng lực pháp lý cho người dân

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam Nguyễn Trọng Nghĩa và Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh dự thảo luận tại Tổ.

Hạn chế bệnh “thành tích” và tính “hình thức” trong phổ biến pháp luật

Thảo luận tại tổ, các ĐBQH cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật nhằm khắc phục những hạn chế sau thời gian dài thi hành, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số và nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật trong xã hội.

Các đại biểu đánh giá, dự thảo Luật đã có nhiều nội dung đổi mới đáng ghi nhận như gắn phổ biến, giáo dục pháp luật với truyền thông chính sách; thúc đẩy ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo; từng bước chuyển từ chú trọng tổ chức các hoạt động tuyên truyền sang quan tâm nhiều hơn đến hiệu quả tiếp cận và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thực sự đi vào chiều sâu, các đại biểu đề nghị dự thảo Luật phải tạo được sự chuyển biến căn bản về mục tiêu, cách thức tổ chức và phương pháp đánh giá; đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong việc đưa pháp luật vào cuộc sống.

ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) cho rằng, lần sửa đổi này cần tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ từ “phổ biến cho biết” sang “phổ biến để người dân hiểu, sử dụng và tuân thủ pháp luật”. Đây là vấn đề căn bản, quyết định hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Thực tế thời gian qua, hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật thường được đánh giá thông qua số lượng hội nghị được tổ chức, số tài liệu được phát hành, số lượt người tham dự hay số lượng báo cáo viên, tuyên truyền viên. Những chỉ số này phản ánh khối lượng công việc đã thực hiện nhưng chưa phản ánh đầy đủ kết quả cuối cùng mà người dân nhận được.

Đại biểu phân tích, một người đã được phổ biến pháp luật chưa chắc đã hiểu pháp luật; hiểu pháp luật chưa chắc đã biết cách vận dụng; biết pháp luật cũng chưa chắc đã hình thành được ý thức và hành vi tuân thủ pháp luật.

Do đó, đại biểu đồng tình với định hướng của dự thảo Luật và Báo cáo thẩm tra về việc đánh giá hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật phải dựa trên hiệu quả thực chất, trong đó chú trọng ý thức chấp hành pháp luật và mức độ hài lòng của đối tượng được phổ biến.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cần quy định rõ hơn ngay trong Luật ba tầng kết quả, gồm: người dân tiếp cận được pháp luật; hiểu và sử dụng được pháp luật; hình thành ý thức và hành vi tuân thủ pháp luật.

Đại biểu nhấn mạnh: “Thước đo cuối cùng của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không phải là Nhà nước đã tổ chức phổ biến được bao nhiêu, mà phải được thể hiện ở việc người dân hiểu pháp luật hơn, thực hiện đúng pháp luật hơn và ít phải gánh chịu hậu quả do không biết pháp luật”.

Cùng quan điểm này, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) nhấn mạnh, điều người dân cần không phải là được nghe thật nhiều về pháp luật, mà phải biết quyền của mình là gì, có thể tìm kiếm quy định pháp luật ở đâu và cần làm gì khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Đối với doanh nghiệp, điều quan trọng là được tiếp cận thông tin pháp luật đầy đủ, kịp thời, dễ hiểu, qua đó giảm chi phí tuân thủ. Vì vậy, kết quả thực hiện Luật không nên chỉ được đánh giá bằng số cuộc phổ biến pháp luật, số tài liệu phát hành hay số lượt truy cập các nền tảng số.

Từ đó, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị Chính phủ nghiên cứu, ban hành bộ chỉ số đánh giá kết quả phổ biến, giáo dục pháp luật, trong đó chú trọng mức độ hiểu biết, khả năng sử dụng pháp luật và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp. Đồng thời, cần định kỳ khảo sát nhu cầu tìm hiểu pháp luật để làm căn cứ xây dựng chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật hằng năm.

Đồng tình với quan điểm cần xây dựng bộ chỉ số và khung tiêu chí đánh giá thực chất kết quả phổ biến, giáo dục pháp luật của đại biểu Phan Thị Thùy Linh, các ĐBQH tổ 3 cũng lưu ý thêm, Chính phủ cần hướng dẫn xây dựng bộ tiêu chí phù hợp với từng loại địa bàn, bảo đảm việc đánh giá vừa thực chất, vừa công bằng; xây dựng công cụ định lượng cụ thể, hạn chế tình trạng báo cáo thành tích, hình thức trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Coi trọng việc giáo dục pháp luật trong nhà trường

Bên cạnh đổi mới phương thức phổ biến, vấn đề mà ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) đặc biệt quan tâm là việc giáo dục pháp luật cho người dân, đặc biệt là trong các nhà trường. Theo đại biểu, mặc dù tên gọi của Luật gồm cả “phổ biến” và “giáo dục” pháp luật, nhưng các quy định hiện nay vẫn nghiêng nhiều về hoạt động phổ biến.

Theo đại biểu, giáo dục pháp luật trong nhà trường là con đường quan trọng để hình thành ý thức thượng tôn pháp luật bền vững, bởi tác động đến con người ngay trong giai đoạn hình thành nhân cách. Mỗi năm, hệ thống giáo dục có trên 20 triệu học sinh, sinh viên, vì vậy đây là lực lượng rất lớn cần được trang bị kiến thức và năng lực vận dụng pháp luật.

Tuy nhiên, nội dung giáo dục pháp luật hiện đang được tích hợp trong nhiều môn học nhưng còn thiếu hệ thống, chưa liên thông giữa các cấp học; giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu, phương pháp giảng dạy còn nặng về ghi nhớ quy định, thiếu tình huống thực tiễn.

Đại biểu đề nghị quy định rõ yêu cầu về năng lực pháp luật đối với từng cấp học; thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Bộ Tư pháp và Bộ Giáo dục và Đào tạo trong biên soạn học liệu, xây dựng tình huống pháp luật phù hợp với từng lứa tuổi và bồi dưỡng kiến thức pháp luật cho nhà giáo. Luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên và chuyên gia pháp luật cũng cần được huy động tham gia hoạt động giáo dục pháp luật trong nhà trường một cách thường xuyên, chính quy hơn.

Đối với truyền thông chính sách, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh hoạt động này không chỉ là cung cấp, giải thích thông tin mà phải gắn với lắng nghe, đối thoại và trách nhiệm giải trình. Trong quá trình xây dựng chính sách, người chịu tác động cần được biết mục tiêu, chi phí, lợi ích, các phương án và những vấn đề còn có ý kiến khác nhau; đồng thời phải được tạo điều kiện đóng góp ý kiến và nhận được phản hồi từ cơ quan có trách nhiệm.

Theo đại biểu, đồng thuận xã hội chỉ thực sự bền vững khi được hình thành trên cơ sở thông tin đầy đủ, đối thoại thực chất và trách nhiệm giải trình, chứ không phải từ việc truyền tải thông tin một chiều.

Phân định rõ trách nhiệm, hạn chế trung gian

Góp ý về vấn đề phân cấp quản lý nhà nước trong lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật tại Điều 7, các ĐBQH cho biết, dự thảo đã xác định tương đối cụ thể vai trò của Chính phủ, Bộ Tư pháp, các bộ, ngành và chính quyền địa phương trong tổ chức, chỉ đạo, hướng dẫn và đánh giá hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, nhất là trong ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Đồng thời, chỉnh lý theo hướng người đứng đầu bộ, cơ quan Trung ương và Chủ tịch UBND cấp xã quyết định thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật khi cần thiết, thay vì mặc nhiên yêu cầu tất cả các cơ quan, địa phương phải thành lập.

Các ĐBQH cho rằng, đây là hướng tiếp cận hợp lý, đặc biệt trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, dự thảo cần tiếp tục làm rõ nguyên tắc Hội đồng chỉ là cơ chế phối hợp, không được trở thành cơ chế làm loãng hoặc thay thế trách nhiệm của từng cơ quan.

Bên cạnh đó, các ĐBQH cũng đề xuất dự thảo luật cần quy định rõ, cơ quan nào xây dựng và quản lý chính sách thì cơ quan đó phải chịu trách nhiệm chính trong việc đưa pháp luật thuộc lĩnh vực quản lý của mình đến với người dân. Chẳng hạn, đối với chính sách mới về thuế, cơ quan thuế phải giải thích rõ người dân cần thực hiện những nghĩa vụ gì; đối với chính sách đất đai, cơ quan quản lý đất đai phải có trách nhiệm phổ biến đầy đủ các quyền, nghĩa vụ và thủ tục mới.

Từ đó, các đại biểu đề nghị tại Điều 7 và các điều quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức cần thể hiện rõ Hội đồng phối hợp không thay thế trách nhiệm của từng bộ, ngành và người đứng đầu. Ngành Tư pháp thực hiện chức năng điều phối, hướng dẫn, kiểm tra và xây dựng nền tảng chung; còn cơ quan xây dựng, quản lý chính sách phải chịu trách nhiệm đưa chính sách vào cuộc sống.

Về nội dung này, ĐBQH Triệu Thế Hùng (Thanh Hóa) đề nghị dự thảo Luật cần nhấn mạnh hơn yêu cầu chuyển từ “phân công nhiệm vụ” sang “phân định rõ trách nhiệm”. Thực tế cho thấy, để xây dựng hoặc sửa đổi một đạo luật, các cơ quan phải trải qua quy trình rất công phu, từ tổng kết thực tiễn tại các địa phương, xây dựng chính sách mới đến tổ chức đánh giá tác động. Tuy nhiên, sau khi luật được ban hành, khâu phổ biến, giáo dục pháp luật vẫn còn những hạn chế, có lúc dàn trải, chưa giúp cán bộ và người dân nắm được đầy đủ tinh thần, nội dung cốt lõi của luật.

Có những trường hợp, cán bộ chủ yếu thực hiện nhiệm vụ theo nghị định, thông tư nhưng chưa nắm chắc các quy định của luật thuộc lĩnh vực mình phụ trách. Vì vậy, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải được coi là khâu đặc biệt quan trọng, bảo đảm những chính sách mới, nội dung trọng tâm của một đạo luật sau khi được ban hành hoặc sửa đổi có thể đến đúng đối tượng thực hiện và đối tượng chịu sự điều chỉnh.

Trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, ĐBQH Triệu Thế Hùng đề nghị xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp và trách nhiệm của người đứng đầu; phân định cụ thể nhiệm vụ từ Trung ương đến cấp tỉnh, cấp xã. Đặc biệt, cần làm rõ mối quan hệ giữa Bộ Tư pháp, Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật, các bộ, ngành, chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên.

Theo đại biểu, càng có nhiều tầng nấc trung gian thì quá trình thực hiện càng dễ phát sinh tình trạng cấp này chờ cấp kia, cơ quan này hỏi cơ quan khác, làm giảm hiệu quả và kéo dài thời gian xử lý công việc.

Liên quan đến mô hình Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật, ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh) đề nghị quy định bắt buộc thành lập Hội đồng cấp xã thay vì chỉ dừng ở mức “có thể thành lập”. Qua thực tế, những nơi đã thành lập Hội đồng đều có quy chế, kế hoạch hoạt động tương đối rõ ràng và phát huy hiệu quả phối hợp.

Đại biểu cũng đề nghị tiếp tục duy trì Hội đồng trong lực lượng vũ trang và các ngành dọc như Thuế, Bảo hiểm xã hội, bởi đây là những lĩnh vực có nhu cầu phổ biến pháp luật chuyên ngành rất lớn.

Trong khi đó, ĐBQH Trần Hải Phú (Tây Ninh) lưu ý trách nhiệm của UBND cấp xã cần được đặt trong điều kiện thực tế sau sắp xếp đơn vị hành chính. Địa bàn nhiều xã rộng hơn, dân số đông hơn nhưng đội ngũ cán bộ tư pháp chưa được bổ sung tương xứng. Đại biểu đề nghị giao UBND cấp tỉnh xây dựng cơ chế hỗ trợ nhân lực và kinh phí cho cấp xã, nhất là các xã mới thành lập hoặc mở rộng địa bàn trong những năm đầu thực hiện Luật.

Đào Cảnh