Có bắt buộc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã?
Có nên quy định bắt buộc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã hay không là nội dung thu hút nhiều ý kiến tại phiên thảo luận Tổ về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi). Trong khi nhiều đại biểu cho rằng đây là thiết chế cần thiết để nâng cao hiệu quả phổ biến pháp luật ở cơ sở, một số ý kiến lại lo ngại sẽ phát sinh thêm đầu mối, tăng gánh nặng cho chính quyền cấp xã.
Cần mở rộng đối tượng điều chỉnh
Tại Tổ 13 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh An Giang và Quảng Trị), các đại biểu Quốc hội cơ bản nhất trí với việc ban hành Luật này.
ĐBQH Nguyễn Minh Tâm (Quảng Trị) cho rằng, dự thảo Luật cần thể chế hóa đầy đủ quan điểm mới của Đảng, chuyển công tác phổ biến, giáo dục pháp luật từ hoạt động tuyên truyền đơn thuần sang công cụ hỗ trợ quản trị nhà nước bằng pháp luật, gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành và hoàn thiện pháp luật.
Theo đại biểu, cần bổ sung quy định khẳng định công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải được thực hiện thường xuyên, liên tục, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật.
Còn theo ĐBQH Lương Quốc Đoàn (An Giang), dự thảo Luật làm rõ ba định hướng trong Nghị quyết số 66-NQ/TW, gồm: chuyển từ phổ biến pháp luật một chiều sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật; chuyển từ quản lý đầu vào sang đánh giá kết quả; hoàn thiện cơ chế xã hội hóa để huy động nguồn lực ngoài ngân sách.
Đại biểu cũng đề nghị tiếp tục khẳng định công dân được quyền tiếp cận, thụ hưởng và tham gia các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời bổ sung quy định lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm mọi đối tượng được tiếp cận bình đẳng thông tin pháp luật trên môi trường số.
Nhấn mạnh chúng ta đang hướng tới Nhà nước tuân thủ pháp luật, ĐBQH Nguyễn Quỳnh Liên (An Giang) lưu ý, không chỉ công dân mới là chủ thể mà các chủ thể khác cũng được quyền tiếp cận thông tin. Do vậy, luật này cần hướng tới mở rộng hơn quyền của các tổ chức, đặc biệt là các doanh nghiệp, các tổ chức khác - khi văn hóa tuân thủ pháp luật của họ tác động sâu sắc đến bảo đảm an ninh trật tự, an toàn xã hội và phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Tức là, cần mở rộng đối tượng điều chỉnh, không chỉ là công dân.
Điều 7, dự thảo Luật về việc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật (Hội đồng) hiện quy định theo hướng "mở", cho phép cấp xã “có thể” thành lập Hội đồng tùy theo hướng dẫn của UBND cấp tỉnh.
Ủng hộ việc bắt buộc thành lập Hội đồng ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Minh Tâm cho rằng, việc giao UBND cấp tỉnh hướng dẫn dễ dẫn đến sự không thống nhất giữa các địa phương (tỉnh thành lập, tỉnh không). Do đó, để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và quy mô cấp xã ngày càng lớn sau khi sáp nhập, Luật cần quy định "cứng" việc thành lập Hội đồng ở cấp xã - nơi gần dân nhất.
Đồng quan điểm, đại biểu Lương Quốc Đoàn đề nghị quy định cứng thành lập ở cả cấp bộ, ngành (để quản lý chuyên ngành) và cấp xã. Theo đại biểu, cấp xã là cấp quan trọng nhất để bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận pháp luật, và việc vận hành sẽ rất thuận lợi khi có hệ thống dữ liệu dùng chung do Bộ Tư pháp xây dựng.
Cùng chung góc nhìn này, đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng, Hội đồng là thiết chế phối hợp liên ngành cần thiết. Với khối lượng văn bản ban hành khổng lồ cùng áp lực công việc cấp xã hiện nay, nếu không có Hội đồng do Lãnh đạo UBND cấp xã (như Phó Chủ tịch phụ trách tư pháp) làm Chủ tịch để "phân vai chỉ việc", xác định trọng tâm trọng điểm thì rất khó điều hòa hoạt động.
Nhấn mạnh không nên vì thực tế có nơi hoạt động hình thức mà bỏ hội đồng này, đại biểu Nguyễn Quỳnh Liên đề xuất cần giao Chính phủ quy định chi tiết, đưa ra yêu cầu cao hơn về Hội đồng cũng như về vai trò của người đứng đầu để việc thành lập được đồng bộ, chặt chẽ trên cả nước.
Tuy nhiên, các ĐBQH Lý Anh Thư, ĐBQH Nguyễn Tiến Hải (An Giang) bày tỏ sự băn khoăn về nguy cơ "phát sinh đầu mối" và gia tăng áp lực hành chính cho cơ sở.
Theo đại biểu Nguyễn Tiến Hải, bộ máy cấp xã hiện nay vốn mỏng nhưng công việc lại quá tải, nếu bắt buộc lập thêm Hội đồng thì rất dễ dẫn đến tình trạng hoạt động hình thức, làm rối thêm bộ máy.
Đồng tình với quan điểm này, đại biểu Lý Anh Thư đề xuất chỉ nên thành lập Hội đồng ở những xã có đặc thù như địa bàn rộng, dân số đông, vùng biên giới, hải đảo hoặc đông đồng bào dân tộc thiểu số. Thay vì áp đặt đồng loạt, Chính phủ nên ban hành khung tiêu chí để chính quyền cấp tỉnh tự quyết định phù hợp với thực tiễn địa phương.
Làm rõ hình thức khuyến khích xã hội hóa
Liên quan đến xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nhiều đại biểu đánh giá dự thảo Luật đã chuyển từ tư duy "huy động sự tham gia" sang "phát huy nguồn lực xã hội", phù hợp với chủ trương của Đảng. Tuy nhiên, các quy định hiện vẫn còn khá chung chung.
Đại biểu Nguyễn Minh Tâm cho rằng, nếu muốn xã hội hóa đi vào thực chất thì cần có cơ chế khuyến khích cụ thể thay vì chỉ dừng ở quy định mang tính nguyên tắc. Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa làm rõ hình thức khuyến khích cũng như cơ chế phối hợp giữa cơ quan nhà nước với các tổ chức, cá nhân tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật.
Đại biểu đề nghị tiếp tục giao Chính phủ quy định thống nhất các biện pháp hỗ trợ, khuyến khích trên phạm vi cả nước thay vì giao HĐND cấp tỉnh quyết định như dự thảo; đồng thời bổ sung các chính sách cụ thể như đặt hàng, giao nhiệm vụ, hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi số, ưu tiên tiếp cận dữ liệu pháp luật...
Đại biểu Lương Quốc Đoàn đồng tình với quan điểm này và đề nghị quy định rõ hơn cơ chế sử dụng nguồn lực xã hội hóa, cũng như giao Bộ Tư pháp xây dựng bộ tiêu chuẩn và cơ sở dữ liệu dùng chung để bảo đảm thống nhất trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.
Rà soát tiêu chí xác định các đối tượng đặc thù
Vấn đề xác định đối tượng đặc thù được thụ hưởng chính sách phổ biến giáo dục pháp luật (Điều 16) cũng là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm nhằm tránh bỏ sót hoặc quy định quá rộng.
Đại biểu Lý Anh Thư chỉ ra rằng, quy định "đối tượng khác có khó khăn, hạn chế trong tiếp cận pháp luật do Chính phủ quy định" tại khoản 8 Điều 16 là quá rộng. Thay vào đó, Luật cần xác lập rõ các tiêu chí, nguyên tắc nền tảng như khó khăn về địa lý, ngôn ngữ, khuyết tật, khả năng tiếp cận công nghệ số hoặc tình trạng pháp lý đặc thù, trên cơ sở đó mới giao Chính phủ quy định cụ thể.
Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Minh Tâm cũng đề nghị Ban soạn thảo làm rõ các tiêu chí, nguyên tắc này và rà soát kỹ lưỡng danh mục để tránh bỏ sót đối tượng.
Góp ý về quy định tại khoản 2 Điều 16 đối với người lao động trong khu công nghiệp, khu chế xuất và "người lao động có mức lương bằng mức lương tối thiểu vùng", đại biểu Lý Anh Thư cho rằng, quy định này dễ bỏ sót những người lao động có thu nhập chỉ cao hơn mức tối thiểu một chút nhưng đời sống thực tế vẫn rất khó khăn và hạn chế khả năng tiếp cận pháp luật.
Do đó, đại biểu kiến nghị nên điều chỉnh thuật ngữ theo hướng mở rộng thành "người lao động có thu nhập thấp hoặc có điều kiện tiếp cận pháp luật hạn chế" và giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính bao quát và công bằng xã hội.