Các ngân hàng trung ương trong cuộc đua quản trị nền tài chính AI

Hạ tầng AI hiện tập trung trong tay một số ít tập đoàn công nghệ; các tổ chức tài chính ngày càng phụ thuộc vào điện toán đám mây; còn các quyết định đầu tư và giao dịch do thuật toán điều khiển có thể tạo ra những phản ứng dây chuyền khó lường. Thực tế này đặt ra những câu hỏi mới về khả năng bảo đảm ổn định tài chính trong một thế giới ngày càng số hóa.

Các ngân hàng trung ương vì thế phải đối mặt với một thách thức mà cách đây một thập kỷ ít người hình dung. Nhiệm vụ của họ không còn chỉ giới hạn ở kiểm soát lạm phát, bảo đảm ổn định tài chính và giám sát hệ thống thanh toán, mà còn phải hiểu AI có thể thay đổi nền tảng của hệ thống tài chính như thế nào, đồng thời xây dựng cơ chế khai thác công nghệ này mà không tạo ra rủi ro hệ thống mới.

AI bước vào nghị trình của các ngân hàng trung ương

Thực tế đó được thể hiện rõ tại Hội nghị Thống đốc lần thứ 31 của Nhóm các ngân hàng trung ương Đông Á - Thái Bình Dương (EMEAP), tổ chức tại Singapore ngày 23/7/2026. Các Thống đốc và quan chức cấp cao tham dự hội nghị không chỉ thảo luận về những bất ổn của kinh tế toàn cầu mà còn tập trung vào cơ hội và rủi ro do AI mang lại đối với nền kinh tế, hệ thống tài chính khu vực. Hội nghị nhấn mạnh yêu cầu nâng cao cảnh giác, khả năng thích ứng và phối hợp chính sách trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra nhanh chóng. Câu hỏi quan trọng là AI sẽ được quản trị như thế nào, ai chịu trách nhiệm đối với các quyết định có sự tham gia của thuật toán và hệ thống tài chính cần những hàng rào bảo vệ nào.

Trong điều hành chính sách tiền tệ, AI có thể giúp xử lý khối lượng thông tin khổng lồ gần như theo thời gian thực, qua đó phát hiện nhanh hơn những thay đổi về áp lực lạm phát, hành vi tiêu dùng, thị trường lao động và mức độ sôi động của nền kinh tế.

AI cũng được kỳ vọng làm thay đổi hoạt động giám sát an toàn tài chính. Các cơ quan quản lý có thể sử dụng công cụ phân tích để phát hiện sớm rủi ro, nhận diện diễn biến bất thường và theo dõi những mối liên hệ phức tạp giữa các tổ chức tài chính. Công nghệ này còn hỗ trợ phát hiện gian lận, rửa tiền, giao dịch đáng ngờ, cũng như những dấu hiệu suy giảm thanh khoản hoặc gia tăng rủi ro tín dụng.

Trong lĩnh vực thanh toán, AI có thể nâng cao hiệu quả vận hành, khả năng nhận diện gian lận và hỗ trợ giao dịch số nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, mức độ kết nối sâu rộng của hệ thống cũng khiến hậu quả của một sự cố công nghệ có thể lan truyền nhanh và trên phạm vi lớn.

Khi công nghệ mới tạo ra rủi ro hệ thống mới

Một trong những mối lo ngại lớn nhất là rủi ro tập trung. Phần lớn năng lực AI trên thế giới hiện phụ thuộc vào số lượng hạn chế các tập đoàn công nghệ, nhà cung cấp điện toán đám mây và nhà sản xuất phần cứng chuyên dụng.

Khi ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư và hệ thống thanh toán cùng phụ thuộc vào một số nền tảng chung, sự cố tại một nhà cung cấp có thể gây hậu quả trên diện rộng, vượt qua ranh giới từng thị trường hoặc quốc gia. Đây không còn là vấn đề vận hành của một doanh nghiệp riêng lẻ mà có thể trở thành rủi ro đối với toàn bộ hệ thống tài chính.

Một mối lo khác là hiện tượng hội tụ hành vi. Nếu các tổ chức tài chính cùng sử dụng những mô hình AI tương tự, được đào tạo trên nguồn dữ liệu tương đồng, họ có thể phản ứng giống nhau trước một tín hiệu thị trường.

Trong điều kiện bình thường, sự đồng nhất này có thể tạo cảm giác về hiệu quả. Nhưng khi thị trường căng thẳng, hàng loạt hệ thống đồng thời bán tài sản, rút thanh khoản hoặc giảm hạn mức tín dụng có thể khuếch đại biến động. Thay vì giúp ổn định thị trường, AI có nguy cơ khiến các phản ứng diễn ra nhanh hơn, đồng bộ hơn và khó kiểm soát hơn.

Các mô hình phức tạp còn đặt ra vấn đề về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nếu một hệ thống đưa ra quyết định ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận tín dụng hoặc dẫn tới giao dịch quy mô lớn, cơ quan quản lý cần xác định được căn cứ của quyết định đó. Việc dựa vào những “hộp đen” thuật toán mà không thể giải thích đầy đủ cách chúng hoạt động có thể làm suy yếu niềm tin của thị trường.

Nhận thức được những thách thức trên, các Thống đốc EMEAP đã thảo luận mối quan hệ giữa sự phát triển của AI với cơ cấu kinh tế và ổn định tài chính, trong đó có rủi ro liên quan đến các khoản đầu tư AI quy mô lớn. Các đại biểu cũng xem xét cách AI có thể hỗ trợ công việc của ngân hàng trung ương trong khi vẫn duy trì cơ chế bảo vệ cần thiết.

Điều này cho thấy sự thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách. AI không còn chỉ được nhìn nhận qua lăng kính tiến bộ công nghệ mà đang trở thành vấn đề quản trị kinh tế, liên quan trực tiếp đến khả năng chống chịu và sự ổn định của hệ thống tài chính.

Quản trị quan trọng hơn cuộc đua công nghệ

Câu chuyện AI hiện thường được mô tả như một cuộc cạnh tranh. Các quốc gia đầu tư mạnh vào trung tâm dữ liệu, bán dẫn, hạ tầng điện toán và những mô hình ngày càng tinh vi. Năng lực công nghệ rõ ràng có ý nghĩa quan trọng. Tuy nhiên, trong lĩnh vực tài chính, chất lượng quản trị có thể còn quan trọng hơn việc ai xây dựng được mô hình lớn nhất.

Lịch sử cho thấy niềm tin luôn là tài sản hàng đầu của hệ thống tài chính. Năng lực thể chế, cơ chế giám sát đáng tin cậy và quy tắc rõ ràng thường có ý nghĩa lớn hơn bản thân mức độ hiện đại của công nghệ. Nguyên tắc này nhiều khả năng cũng đúng với AI.

Đó là lý do hội nghị tại Singapore dành sự quan tâm đáng kể cho quản trị, giám sát, khả năng chống chịu trước rủi ro mạng và tính chất xuyên biên giới của gian lận số. Các thành viên EMEAP nhất trí tăng cường hợp tác khu vực, trao đổi kinh nghiệm và nâng cao hiểu biết chung về những rủi ro đang xuất hiện.

Khi AI được tích hợp sâu vào thị trường tài chính, sự khác biệt quá lớn giữa các tiêu chuẩn quản lý có thể tạo ra khoảng trống. Một hoạt động bị kiểm soát chặt tại quốc gia này có thể được chuyển sang khu vực tài phán có quy định lỏng lẻo hơn. Trong hệ thống tài chính có mức độ liên kết cao, rủi ro phát sinh tại một quốc gia cũng có thể nhanh chóng lan sang các thị trường khác.

Hợp tác giữa các ngân hàng trung ương vì thế trở thành điều kiện quan trọng để duy trì niềm tin, ngăn chặn hành vi lợi dụng chênh lệch pháp lý và củng cố ổn định tài chính.

Trong nỗ lực chung của khu vực, Indonesia đưa ra cách tiếp cận đáng chú ý. Ngân hàng Trung ương Indonesia chủ trương triển khai AI theo từng bước, chú trọng chất lượng dữ liệu, quản trị, nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo, đồng thời bảo vệ chủ quyền dữ liệu và hạ tầng chiến lược. Indonesia cho rằng triển khai AI thành công không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn được quyết định bởi sự tương tác giữa con người, quy trình vận hành và cơ chế quản trị vững chắc. Cách tiếp cận này phản ánh nhận thức rằng áp dụng AI có trách nhiệm cũng quan trọng không kém việc sở hữu năng lực công nghệ.

Cuộc đua thiết lập những quy tắc đáng tin cậy

Tác động của những cuộc thảo luận này có thể vượt xa phạm vi hoạt động ngân hàng trung ương. Nếu những thập kỷ trước được định hình bởi tranh luận về hội nhập thương mại và toàn cầu hóa tài chính, thập kỷ tới có thể được định hình bởi cách thế giới quản trị trí tuệ nhân tạo.

Những quốc gia và thể chế xây dựng được khuôn khổ đáng tin cậy về minh bạch, trách nhiệm giải trình, an toàn dữ liệu và khả năng chống chịu sẽ có vị thế thuận lợi hơn để tận dụng lợi ích kinh tế của AI, đồng thời kiểm soát rủi ro đi kèm.

Các cuộc thảo luận tại Singapore cho thấy ngân hàng trung ương các nước châu Á đã nhận thức rõ quy mô của thách thức. Trong khi công chúng hướng tới cuộc đua xây dựng những mô hình AI mạnh hơn, một cuộc đua khác đang âm thầm diễn ra và có thể để lại ảnh hưởng sâu rộng hơn: thiết lập các hàng rào bảo vệ và luật chơi cho AI trong hệ thống tài chính.

Tương lai của tài chính AI vì thế có thể không được quyết định bởi chủ thể sở hữu thuật toán mạnh nhất, mà bởi những thể chế xây dựng được quy tắc quản trị đáng tin cậy nhất. Trong bối cảnh vai trò kinh tế, tài chính của châu Á tiếp tục gia tăng, những tiêu chuẩn đang được hình thành tại khu vực hôm nay có thể góp phần định hình kiến trúc tài chính toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.

Quỳnh Vũ