Ảrập Xêút đang mắc kẹt giữa cuộc chiến Mỹ - Iran
Trong khi Mỹ và Iran tiếp tục đối đầu quân sự, Ảrập Xêút đang đứng trước bài toán khó: tiếp tục tránh bị cuốn vào xung đột hay đáp trả mạnh mẽ các lực lượng do Tehran hậu thuẫn sau hàng loạt vụ tấn công nhằm vào lãnh thổ và lợi ích chiến lược của vương quốc.
Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2, Ảrập Xêút phần lớn đã cố gắng giữ khoảng cách với cuộc xung đột. Tuy nhiên, sau khi liên tiếp hứng chịu các cuộc tấn công từ nhiều hướng, Riyadh dường như không còn có thể đứng ngoài cuộc.
Trong tuần này, Ảrập Xêút đã phối hợp với Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào lực lượng Các Đơn vị Huy động Nhân dân (Popular Mobilisation Forces - PMF) do Iran hậu thuẫn tại Iraq. Riyadh cáo buộc lực lượng này là thủ phạm đứng sau các đợt tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) nhằm vào lãnh thổ Ảrập Xêút.
Đối với Riyadh, câu hỏi hiện nay là liệu có nên tiếp tục đáp trả để răn đe các đối thủ, hay tìm cách hạ nhiệt căng thẳng, thậm chí chấp nhận những thỏa hiệp nhằm ngăn cuộc xung đột leo thang.
Hai chiến tuyến đối đầu
Để hiểu thế tiến thoái lưỡng nan của Ảrập Xêút, cần nhìn vào cục diện của cuộc chiến đã bao trùm vùng Vịnh và nhiều khu vực Trung Đông suốt 5 tháng qua.
Một bên là Iran cùng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và mạng lưới các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Đáng chú ý nhất là lực lượng Houthi tại Yemen, nhóm vũ trang đã kiểm soát phần lớn miền bắc Yemen từ năm 2014. Bên cạnh đó là PMF tại Iraq - lực lượng bán quân sự bị Ảrập Xêút cáo buộc đã tiến hành khoảng 30 cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào nước này và hiện trở thành mục tiêu của các đòn đáp trả.
Ngoài ra còn có Hezbollah tại Lebanon. Dù vẫn là một lực lượng quân sự đáng gờm, Hezbollah hiện duy trì thái độ khá thận trọng và chưa tham gia sâu vào cuộc xung đột.
Ở phía đối diện là Mỹ với lực lượng Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cùng sự hỗ trợ ở các mức độ khác nhau của các quốc gia Ảrập vùng Vịnh và Jordan. Israel vẫn là đồng minh thân cận của Washington nhưng hiện không trực tiếp tham gia các hoạt động quân sự trong giai đoạn này.
Thời gian gần đây, Iran tập trung các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa nhằm vào Jordan, Kuwait và Bahrain, đồng thời nhắm mục tiêu vào các tàu thương mại cố gắng đi qua eo biển Hormuz nhưng không tuân thủ các quy định hàng hải mới do Tehran áp đặt.
Việc các lực lượng dân quân Iraq và Houthi ngày càng tham gia sâu vào cuộc chiến cho thấy nếu Washington và Tehran không đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài, xung đột có nguy cơ tiếp tục lan rộng trên toàn khu vực.
Vì sao Riyadh muốn tránh xung đột?
Có nhiều lý do khiến Ảrập Xêút không muốn bị cuốn vào một cuộc đối đầu toàn diện. Trong đó, trọng tâm trong chính sách của Thái tử Mohammed bin Salma là chương trình cải cách đầy tham vọng Vision 2030.
Mục tiêu của chương trình là giảm sự phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu mỏ, phát triển các ngành công nghiệp hiện đại, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động trẻ gia nhập thị trường mỗi năm và xây dựng một nền kinh tế đa dạng hơn.
Một phần quan trọng của Vision 2030 là thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài. Đồng thời, Ảrập Xêút đang xây dựng nhiều dự án quy mô lớn như trung tâm dữ liệu, thành phố thông minh và các khu công nghệ cao.
Tuy nhiên, tất cả những cơ sở này đều rất dễ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa.
Nếu Ảrập Xêút phải thường xuyên đối mặt với các cuộc tập kích bằng UAV từ Houthi ở phía nam hay tên lửa từ Iran, tham vọng chuyển đổi kinh tế của nước này sẽ chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Xuất khẩu dầu bị đe dọa
Dầu mỏ vẫn là huyết mạch của nền kinh tế Ảrập Xêút. Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2, Tehran đã đáp trả bằng cách gần như phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới.
Để giảm phụ thuộc vào Hormuz, Ảrập Xêút đã tăng cường vận chuyển khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày qua tuyến đường ống đông - tây đến cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, sau đó xuất khẩu sang châu Á bằng đường biển.
Tuy nhiên, phương án thay thế này cũng nhanh chóng đối mặt với nguy cơ mới.
Ngày 13/7, Ảrập Xêút tiến hành không kích sân bay Sanaa gần thủ đô Yemen. Chính phủ Yemen được Riyadh hậu thuẫn tuyên bố mục tiêu của cuộc tấn công là ngăn một máy bay Iran hạ cánh.
Đáp trả, Houthi đã tấn công các sân bay Abha và Jizan của Ảrập Xêút. Đáng lo ngại hơn, lực lượng này bắt đầu nhắm vào các tàu hàng của Ảrập Xêút trên Biển Đỏ, khiến việc lưu thông qua eo biển Bab el-Mandeb - cửa ngõ phía nam Biển Đỏ - trở nên hết sức nguy hiểm.
Nếu tuyến vận tải này bị gián đoạn, con đường xuất khẩu dầu thay thế của Ảrập Xêút sang các thị trường châu Á cũng sẽ bị bóp nghẹt.
Vision 2030 đối mặt phép thử khắc nghiệt
Ảrập Xêút từng dành bảy năm tiến hành chiến dịch quân sự nhằm đánh bại Houthi nhưng không thành công. Cuộc chiến tại Yemen trở thành một trong những thảm họa nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới, và hậu quả của nó vẫn kéo dài đến ngày nay.
Hiện nay, quốc gia giàu có nhất vùng Vịnh lại phải đối mặt cùng lúc với các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa từ Yemen ở phía nam, đồng thời chịu sức ép từ các lực lượng thân Iran tại Iraq ở phía bắc.
Đó là kịch bản hoàn toàn không nằm trong tính toán khi Ảrập Xêút xây dựng Vision 2030.
Trong bối cảnh các mối đe dọa ngày càng gia tăng, Riyadh buộc phải cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ an ninh và mục tiêu duy trì môi trường ổn định để thực hiện Vision 2030. Lựa chọn đáp trả mạnh tay có thể làm gia tăng nguy cơ bị cuốn sâu hơn vào xung đột, trong khi tiếp tục kiềm chế cũng không bảo đảm các cuộc tấn công sẽ chấm dứt. Thế tiến thoái lưỡng nan này đang phản ánh thực tế rằng, khi cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, ngay cả những quốc gia muốn đứng ngoài cuộc chiến cũng ngày càng khó tránh khỏi những tác động trực tiếp.