Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở
Trong bối cảnh phát triển công nghệ thông tin như hiện nay, dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) đã thiết kế các quy định theo hướng dự báo và mang tính khuyến khích ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở nhằm phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, khả năng tiếp cận, ứng dụng công nghệ của người dân và tính chất tự nguyện của hoạt động hòa giải.
Bổ sung hình thức bầu hòa giải viên
Dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất. Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp Ngô Quỳnh Hoa cho biết, Bộ Tư pháp đã khẩn trương rà soát, nghiên cứu, tiếp thu tối đa các ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thẩm tra, các cơ quan của Quốc hội để chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Luật.
Theo đó, dự thảo Luật đã chỉnh lý nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở; lược bỏ nguyên tắc “Hòa giải ở cơ sở không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự” để bảo đảm tính thống nhất trong dự thảo Luật; bổ sung hình thức bầu hòa giải viên, theo hướng kết hợp các hình thức bầu với nhau (kết hợp biểu quyết công khai hoặc bỏ phiếu kín; phát phiếu lấy ý kiến; biểu quyết trực tuyến) nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho địa phương áp dụng chủ động, linh hoạt trong quá trình tổ chức bầu hòa giải viên.
Chỉnh lý quy định về người được mời tham gia hòa giải, dự thảo Luật kế thừa quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở bao gồm già làng, chức sắc; bổ sung đối tượng trưởng bản, chức việc… Việc tiếp thu ý kiến góp ý này nhằm bảo đảm huy động sự tham gia của già làng, trưởng bản, chức sắc, chức việc (người có uy tín cao ở cộng đồng dân cư) vào công tác hòa giải ở cơ sở.
Dự thảo Luật cũng bổ sung trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc “Tiếp nhận, chỉ đạo, giải quyết các kiến nghị, đề xuất của hòa giải viên và người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở” nhằm bảo đảm hòa giải viên và người được mời tham gia hòa giải thực hiện quyền kiến nghị, đề xuất về các vấn đề liên quan đến hoạt động hòa giải được quy định tại khoản 11 Điều 11 dự thảo Luật.
Hòa giải trực tiếp vẫn là phương thức được ưu tiên
Về chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở, cho ý kiến về dự án Luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị đánh giá kỹ tính khả thi của hòa giải trực tuyến, hồ sơ điện tử, chữ ký điện tử; các quy định về bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Phó Cục trưởng Ngô Quỳnh Hoa nêu rõ, hoạt động hòa giải ở cơ sở có nguồn gốc từ sự tương thân, tương ái trong cộng đồng dân cư, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau, do vậy việc hòa giải được thực hiện chủ yếu thông qua việc gặp gỡ, trao đổi trực tiếp giữa các bên để nắm bắt tâm tư, tình cảm, thái độ của các bên; tạo sự thấu hiểu, chia sẻ, từ đó hàn gắn các mối quan hệ xã hội trên cơ sở tình cảm, đạo lý, phong tục, tập quán tốt đẹp của cộng đồng. Trên cơ sở đó, hòa giải trực tiếp vẫn là phương thức được ưu tiên và mang lại hiệu quả cao nhất.
Tuy nhiên trong bối cảnh phát triển công nghệ thông tin như hiện nay, dự thảo Luật đã thiết kế các quy định theo hướng dự báo và mang tính “khuyến khích” ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở nhằm phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, khả năng tiếp cận, ứng dụng công nghệ của người dân và tính chất tự nguyện của hoạt động hòa giải.
Đối với việc vận hành hệ thống hòa giải trực tuyến, dự thảo Luật quy định giao cho địa phương tự quyết định dựa trên khả năng ứng dụng công nghệ thông tin của người dân trên địa bàn. Do đó, địa phương hoàn toàn chủ động lựa chọn ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải, bảo đảm mức độ ứng dụng công nghệ thông tin. Khoản 1, Điều 25 dự thảo Luật đã quy định hòa giải được tiến hành trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến. Khoản 4, Điều 25 dự thảo Luật giao Chính phủ quy định chi tiết khoản 1 Điều này.
Tán thành với cơ quan chủ trì soạn thảo về hướng quy định về chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở, song Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cũng cho rằng, trong bối cảnh cả hệ thống đang triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nội dung về chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở nên được hiểu là một cấu phần nằm trong tổng thể hệ thống chuyển đổi số của cấp xã để hỗ trợ hoạt động hòa giải thuận lợi hơn, không nhất thiết phải thiết kế một hệ thống riêng biệt.
Bên cạnh đó, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị, có những vấn đề cần được thiết lập cơ sở pháp lý rõ ràng như việc hòa giải trực tuyến và bầu hòa giải viên kết hợp các hình thức bầu như kết hợp biểu quyết công khai hoặc bỏ phiếu kín; phát phiếu lấy ý kiến; biểu quyết trực tuyến… nhằm tránh phát sinh các tranh chấp pháp lý về sau.