Kiến tạo không gian phát triển mới cho báo chí trong kỷ nguyên số

Tại Hội nghị, Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc đã trình bày những nội dung chính của Luật Báo chí 2025 và các Nghị định quy định chi tiết.

Thích ứng với sự thay đổi trong hành vi tiêu thụ thông tin của công chúng

Theo Cục trưởng Lưu Đình Phúc, Luật Báo chí 2025 ra đời đã giải quyết được những điểm nghẽn trên bình diện tổng thể. Luật gồm 4 chương, 51 điều; giảm 2 chương, 10 điều so với Luật Báo chí 2016. Luật Báo chí 2025 được ban hành trong bối cảnh yêu cầu từ thực tiễn đặt ra hết sức cấp thiết. Môi trường không gian mạng thay đổi rất nhanh, kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức tiếp cận và hưởng thụ thông tin của công chúng.

Một số nghiên cứu, khảo sát các cơ quan báo chí trên thế giới chỉ ra thách thức lớn nhất hiện nay, theo đánh giá của chính các tòa soạn, là khả năng thích ứng với sự thay đổi trong hành vi tiêu thụ thông tin của công chúng. Hiện nay, công chúng có quyền lựa chọn rất nhiều nguồn thông tin khác nhau và hoàn toàn có thể không chọn báo chí. Khi đó, báo chí không chỉ gặp khó khăn trong phát triển, không tồn tại được, mà còn không thể đưa tiếng nói và quyền lực thông tin của mình đến với công chúng.

Dẫn các số liệu thống kê tại Việt Nam, Cục trưởng Cục Báo chí cho biết thời gian xem truyền hình trung bình của một người dân khoảng 3,2 giờ mỗi ngày, thời gian sử dụng mạng xã hội khoảng 2,35 giờ mỗi ngày, đều cao hơn mức trung bình trên thế giới. Đặc biệt, thời gian sử dụng internet là khoảng 6,6 giờ mỗi ngày, vượt mức trung bình của thế giới. Trong khi đó, thời gian dành cho báo chí, bao gồm cả báo và tạp chí, chỉ khoảng 1,67 giờ mỗi ngày, bằng một nửa thời gian sử dụng mạng xã hội. Xu hướng này vẫn đang tiếp tục gia tăng.

Trong bối cảnh ngành báo chí thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy để nâng cao hiệu quả hoạt động, lực lượng người làm báo còn khoảng 30.000 người; trong khi đó, lực lượng KOL, KOC hiện lớn gấp nhiều lần lực lượng báo chí và những kênh này có khả năng lan tỏa, tương tác rất mạnh. Nhiều xu hướng mới đang định hình hoạt động báo chí: điện thoại di động dần trở thành một "tòa soạn" của mỗi người dân; mạng xã hội trở thành cửa ngõ quan trọng để tiếp nhận thông tin, trong đó có thông tin báo chí; video ngắn trở thành một trong những định dạng thống trị;...

Bên cạnh đó, AI đang làm thay đổi toàn diện hoạt động của ngành báo chí. Đặc biệt, sự phát triển của AI Search đang làm giảm lượng truy cập vào báo điện tử, tạo ra những tác động rất lớn đối với các cơ quan báo chí. Trong khi đó, xu hướng hiện nay cũng đặt ra yêu cầu báo chí phải đa dạng hóa các nguồn thu. Sự phát triển ngày càng mạnh của hạ tầng internet mở ra những hình thức mới như video chất lượng 4K, thực tế ảo, AI theo thời gian thực,...

Theo Cục trưởng Cục Báo chí, những thay đổi này đòi hỏi cách tiếp cận trong xây dựng pháp luật cũng phải đổi mới để phù hợp với bối cảnh mới. Nếu như trước đây tư duy quản lý chủ yếu theo từng loại hình báo chí thì nay báo chí cần được đặt trong một hệ sinh thái đa nền tảng, đa dịch vụ. Nếu trước đây báo chí điện tử được xem là trung tâm thì ngày nay là báo chí đa nền tảng.

Về quản lý nhà nước, nếu trước đây chủ yếu quản lý theo phương thức hành chính thì hiện nay cần chuyển sang quản trị bằng dữ liệu và công nghệ. Đối với chính sách hỗ trợ báo chí, thay vì chỉ dừng ở việc hỗ trợ hoạt động, cần chuyển sang tư duy phát triển kinh tế báo chí. Đồng thời, từ phương thức quản lý truyền thống phải từng bước chuyển sang quản trị bằng AI và quản trị trên không gian mạng.

6 chính sách nổi bật của Luật Báo chí 2025

Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc cũng chỉ ra 6 chính sách nổi bật của Luật Báo chí 2025, đáp ứng bối cảnh mới hiện nay.

Thứ nhất, mở rộng không gian hoạt động báo chí. Theo quy định mới, không gian mạng không còn chỉ là nơi để đăng lại các sản phẩm báo chí mà trở thành một môi trường hoạt động chính thức của báo chí. Trước đây, các fanpage hay các kênh của cơ quan báo chí trên nền tảng số chưa được coi là sản phẩm báo chí. Điểm thay đổi quan trọng của Luật Báo chí 2025 là lần đầu tiên thừa nhận địa vị pháp lý của các nội dung do cơ quan báo chí đăng tải trên không gian mạng, coi đây là sản phẩm báo chí và phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, Luật cũng xác định các kênh nội dung của cơ quan báo chí trên nền tảng số là sản phẩm báo chí và được bảo vệ theo quy định của pháp luật. Một điểm mới khác là luật đã đặt nền móng để hình thành nền tảng số báo chí quốc gia, tạo cơ sở pháp lý cho việc phát triển hạ tầng số dùng chung của toàn ngành báo chí. Đồng thời, Luật cho phép các cơ quan báo chí tích hợp các dịch vụ trực tuyến trên nền tảng của mình, mở ra khả năng phát triển mô hình nền tảng số nhằm đa dạng hóa nguồn lực của cơ quan báo chí. Tuy nhiên, Luật cũng yêu cầu phải phân định rõ giữa nội dung dịch vụ và nội dung thông tin báo chí.

Đánh giá ý nghĩa của chính sách này, Cục trưởng Cục Báo chí cho rằng việc mở rộng không gian hoạt động sẽ tạo thêm dư địa phát triển cho báo chí, đồng thời khẳng định chủ quyền của báo chí trên môi trường mạng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về báo chí cũng như trên không gian mạng. Theo ông, khi công chúng ngày càng dịch chuyển lên không gian mạng thì báo chí cũng phải hiện diện ở đó để tiếp cận công chúng. Việc các cơ quan báo chí gia tăng sự hiện diện trên các nền tảng số sẽ góp phần lan tỏa, "phủ xanh" bằng thông tin chính thống, tích cực, từng bước lấn át các thông tin tiêu cực trên không gian mạng.

Thứ hai, hình thành hệ sinh thái nền tảng số báo chí quốc gia. Điểm mới của chính sách này là Nhà nước sẽ đầu tư xây dựng các nền tảng số báo chí quốc gia, đầu tư hạ tầng dữ liệu báo chí số, phát triển nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số và hỗ trợ hạ tầng cho quá trình chuyển đổi số báo chí. Cục trưởng Cục Báo chí cho biết, trước đây Việt Nam đã ban hành chiến lược phát triển liên quan đến chuyển đổi số báo chí với nhiều mục tiêu cụ thể. Các nội dung đó đã được nhấn mạnh rõ hơn trong Luật Báo chí 2025.

Ông cho rằng việc hình thành hệ sinh thái nền tảng số báo chí quốc gia sẽ giúp toàn ngành sử dụng chung một hạ tầng công nghệ, giảm đầu tư trùng lặp giữa các cơ quan báo chí. Ở tầm quốc gia, đây sẽ là nền tảng quan trọng để hình thành hạ tầng truyền thông số quốc gia, góp phần bảo đảm chủ quyền số trong lĩnh vực báo chí.

Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số và mô hình báo chí đa dịch vụ. Luật Báo chí 2025 quy định rõ chính sách phát triển báo chí, trong đó nhấn mạnh Nhà nước sẽ đầu tư hạ tầng dữ liệu, phát triển nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số và cho phép cơ quan báo chí tích hợp các hoạt động dịch vụ trực tuyến. Các nội dung này được Chính phủ quy định chi tiết tại Nghị định số 237/2026/NĐ-CP.

Theo đó, cơ quan báo chí không còn đơn thuần là một website cung cấp thông tin, mà có thể phát triển thành một nền tảng số. Trên nền tảng này, cơ quan báo chí có thể tích hợp nhiều loại hình dịch vụ như dịch vụ công, thương mại điện tử, tài chính - ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế và các dịch vụ nội dung khác.

Đối với các cơ quan báo chí, quy định này tạo cơ sở để phát triển mô hình media platform, đa dạng hóa các dịch vụ và nguồn thu. Đối với xã hội, người dân sẽ có điều kiện tiếp cận nhiều dịch vụ trên cùng một nền tảng, qua đó nâng cao trải nghiệm số, đồng thời góp phần thúc đẩy chuyển đổi số báo chí và chuyển đổi số quốc gia.

Chính sách thứ tư liên quan đến thiết lập khung pháp lý về trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí. Quy định mới vừa khuyến khích các cơ quan báo chí ứng dụng AI trong quá trình sản xuất nội dung, vừa bảo đảm tính xác thực của thông tin và trách nhiệm nghề nghiệp của người làm báo.

Đối với xã hội, việc thiết lập khung pháp lý về AI sẽ góp phần hạn chế tin giả, ngăn ngừa nguy cơ AI bị lợi dụng để thao túng thông tin, đồng thời củng cố niềm tin của công chúng đối với báo chí chính thống.

Chính sách thứ năm là về cơ chế phát triển kinh tế báo chí. Theo đó, luật quy định cụ thể các nguồn thu của cơ quan báo chí, bao gồm nguồn thu từ bản quyền, hoạt động đặt hàng, khai thác các tác phẩm báo chí, tổ chức các hoạt động kinh doanh, tài chính, tham gia góp vốn, đầu tư theo quy định của pháp luật; nguồn thu từ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công, thực hiện các chương trình, đề án, nhiệm vụ được giao và nhiều nguồn thu hợp pháp khác.

Một điểm mới là quy định về nguồn thu từ việc đăng tải các bài báo nghiên cứu khoa học. Trước đây đối với các tạp chí khoa học chưa có quy định cụ thể về nội dung này. Trong khi đó, nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng cơ chế thu phí để nâng cao chất lượng biên tập, phản biện đối với các công trình khoa học. Vì vậy, Luật Báo chí 2025 đã bổ sung quy định cho phép tạp chí khoa học được thu phí đối với hoạt động này theo quy định.

Các quy định mới đã tạo cơ sở pháp lý để đa dạng hóa nguồn thu, qua đó nâng cao tính tự chủ của các cơ quan báo chí. Đồng thời, góp phần bảo đảm nguồn lực để cơ quan báo chí thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ chính trị và phục vụ lợi ích công khi được Nhà nước đặt hàng.

Thứ sáu, phát triển cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện. Cục trưởng Lưu Đình Phúc cho biết, tính từ năm 2023 đến nay, cùng với quá trình thực hiện chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy, cả nước đã giảm 142 cơ quan báo chí, gồm 32 cơ quan báo, 76 tạp chí và 34 cơ quan báo chí phát thanh - truyền hình. Hiện nay cả nước còn 95 cơ quan báo, 597 tạp chí, trong đó khoảng 51% là tạp chí khoa học, còn lại là các tạp chí của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp theo quy định. Bên cạnh đó còn 36 đơn vị phát thanh - truyền hình thuộc các cơ quan báo chí.

Ông nhấn mạnh, triết lý của việc tinh gọn là Nhà nước sẽ giảm dần vai trò ở những lĩnh vực mà xã hội có thể tham gia thực hiện hiệu quả. Nếu như trước đây hoạt động báo chí chủ yếu do Nhà nước đảm nhiệm thì hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, mỗi cá nhân đều có thể tham gia tạo lập và chia sẻ thông tin. Vì vậy, Nhà nước không thể tiếp tục đầu tư dàn trải như trước mà cần tập trung nguồn lực theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn. Mục tiêu là xây dựng những cơ quan báo chí chủ lực đủ mạnh để giữ vai trò dẫn dắt thông tin quốc gia, định hướng dư luận xã hội, làm trụ cột thông tin, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, truyền thông chính sách, góp phần xây dựng hình ảnh quốc gia.

Chúng ta đã xác định rõ những cơ quan báo chí đủ điều kiện để phát triển theo mô hình chủ lực đa phương tiện, đồng thời quy định các cơ chế đặc thù về tài chính, nguồn lực và đầu tư công nghệ.

Cục trưởng Cục Báo chí cho rằng việc phát triển các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của báo chí Việt Nam, tăng khả năng dẫn dắt thông tin trên không gian mạng và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực đầu tư của Nhà nước, tránh đầu tư dàn trải. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh điều đó không có nghĩa chỉ tập trung phát triển một số cơ quan báo chí chủ lực. Luật Báo chí 2025 cũng như Nghị định của Chính phủ đều quy định các cơ chế, chính sách chung nhằm phát triển toàn bộ hệ thống báo chí theo đúng chức năng, nhiệm vụ được giao. Các cơ quan báo chí chủ lực sẽ đóng vai trò hạt nhân để từng bước hình thành hệ sinh thái số báo chí quốc gia.

Tại Hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Báo chí Mai Hương Giang đã trình bày những nội dung chính của Thông tư hướng dẫn thi hành Luật Báo chí 2025.

Trong khuôn khổ phần trao đổi, thảo luận tại Hội nghị, các đại biểu đưa ra nhiều ý kiến liên quan đến hoạt động của khối tạp chí khoa học, xây dựng chuyên trang điện tử của tạp chí, quy định về cấp đổi thẻ nhà báo,...

Nguyễn Liên; Ảnh: Xuân Quý