Những người con chưa trở về và sứ mệnh tri ân của dân tộc
Từ những rãnh mộ tập thể vừa mở ra ở Công viên Lê Thị Riêng, từ những hài cốt trở về từ Lào, Campuchia… chúng ta đang nỗ lực không để sự hy sinh nào bị lãng quên, không để thân nhân liệt sĩ đơn độc trong hành trình tìm kiếm, không để người nằm xuống mãi mãi chỉ là một dòng chữ “chưa xác định danh tính”.
Trên những triền đồi, bến phà, ngã ba, hang đá, cánh rừng từng bị bom đạn cày xới, màu xanh của hòa bình đã phủ lên dấu tích chiến tranh, nhưng với nhiều gia đình niềm vui hòa bình vẫn chưa trọn vẹn.
Chưa trọn vẹn khi vẫn còn những bàn thờ chỉ có tấm bằng Tổ quốc ghi công mà chưa có một nắm đất quê nhà ôm lấy người đã khuất. Chưa trọn vẹn khi vẫn còn những người mẹ đã đi hết đời mình mà chưa biết con mình đang nằm lại nơi đâu. Chưa trọn vẹn khi những người vợ liệt sĩ bạc tóc vẫn giữ thói quen trông ngóng tin chồng, như chờ chồng trở về sau một chuyến đi dài. Chưa trọn vẹn khi những người con đã ngoài 50 - 60 tuổi vẫn chưa một lần được gọi hai tiếng “Cha ơi” trước một ngôi mộ có họ tên, quê quán.
Tri ân những người có công với cách mạng không chỉ dừng lại ở nén hương, vòng hoa, lễ tưởng niệm. Tri ân hôm nay phải trở thành hành động cụ thể: tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; chăm lo tốt hơn những người có công; gìn giữ ký ức lịch sử; giáo dục thế hệ trẻ biết trân trọng quá khứ để xây dựng tương lai. Đó là sứ mệnh của cả hệ thống chính trị, của mỗi gia đình, mỗi dòng họ, mỗi địa phương.
Hai tiếng “Đồng bào” và lời hứa không để ai bị lãng quên
Có lẽ hiếm dân tộc nào gọi nhau bằng hai tiếng vừa gần gũi vừa thiêng liêng như thế: “Đồng bào”. Trong tâm thức người Việt Nam, hai tiếng ấy đi ra từ truyền thuyết Cha Lạc Long Quân và Mẹ Âu Cơ, từ bọc trăm trứng nở thành trăm người con. Vì thế, “đồng bào” không chỉ là một cách gọi những người cùng quốc tịch. Đó là ký ức về chung một cội nguồn, chung một nghĩa tình, chung một bổn phận nương tựa nhau trong hoạn nạn.
Trong chiến tranh, hai tiếng “đồng bào” đã làm nên sức mạnh để lớp lớp người con ra trận, để hậu phương nhường cơm sẻ áo cho tiền tuyến, để những người mẹ tiễn con đi mà giấu nước mắt vào trong. Trong hòa bình, hai tiếng ấy tiếp tục vang lên trong những việc tưởng nhỏ mà lớn: một người dân cung cấp thông tin về khu mộ cũ; một cựu chiến binh run run kể lại tọa độ nơi chôn đồng đội; một gia đình gìn giữ lá thư đã ố vàng; một thanh niên giúp ông bà số hóa giấy báo tử, nhật ký, ảnh cũ; một người xa lạ nhường lượt lấy mẫu ADN cho thân nhân của một liệt sĩ vừa được phát hiện di vật.
Đền ơn đáp nghĩa bao nhiêu cũng không đủ, bởi không gì có thể bù đắp nổi tuổi thanh xuân đã hóa thành đất nước, không liều thuốc nào chữa lành trọn vẹn vết thương lòng của những người mẹ, người vợ, người con đã chờ đợi quá lâu. Nhưng mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận, mỗi mảnh di vật được phục dựng, mỗi hồ sơ được số hóa, mỗi lời kể được ghi âm, mỗi tọa độ được kiểm chứng chính là một nén tâm hương, một bước gần hơn đưa các anh, các chị trở về.
Chiến dịch 500 ngày đêm: khi đạo lý kết hợp khoa học, ký ức trở thành dữ liệu sống
“Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được triển khai từ ngày 15/3/2026 - 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Đây là chiến dịch có tính toàn diện, quy mô lớn nhất từ trước đến nay nhằm tạo đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu đối với khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ; đồng thời hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật nổ tại các địa bàn trọng điểm phục vụ tìm kiếm, quy tập.
Nhìn từ quản trị quốc gia, đó là những chỉ tiêu lớn, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Nội vụ, Bộ Công an, các địa phương, các cơ quan chuyên môn, các viện giám định, lực lượng rà phá bom mìn, chính quyền cơ sở và nhân dân. Nhưng nhìn từ nỗi chờ đợi của từng gia đình, những con số ấy không hề khô khan. Một mẫu ADN có thể nối lại cha với con, anh với em, người lính với quê nhà... Một mảnh giấy còn sót chữ có thể mở ra danh tính của một con người. Một lời kể có thể dẫn đội quy tập đến đúng con suối, triền núi, khu vườn, nghĩa địa cũ nơi đồng đội năm xưa nằm lại.
Số liệu cập nhật đến ngày 26/7/2026, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.491 hài cốt liệt sĩ, gồm 467 hài cốt trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia; đã phát hiện, quy tập 10 mộ liệt sĩ tập thể, riêng Tuyên Quang phát hiện 5 mộ tập thể với khoảng 23 hài cốt; khu vực Công viên Lê Thị Riêng, TP. Hồ Chí Minh, tìm thấy 104 hài cốt liệt sĩ cùng 5 bộ hài cốt tập thể, khoảng 13 hài cốt liệt sĩ. 13 lễ truy điệu, an táng đã được tổ chức, đón nhận và an táng 735 hài cốt liệt sĩ.
32 đội tìm kiếm, quy tập với 1.541 người được huy động, trong đó có 13 đội trong nước và 19 đội làm nhiệm vụ ở nước ngoài, gồm 8 đội tại Lào và 11 đội tại Campuchia. Đã lấy mẫu hài cốt đối với 80.882 mộ liệt sĩ, trong đó 56.425 mộ đủ điều kiện lấy mẫu, đạt 69,76%. Đã thu nhận 93.464 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ; 53.036 mẫu đã được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ đối sánh. Đã tiếp nhận, lưu trữ, bảo quản 15.729 mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương; Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận 13.231 mẫu từ 15/17 tỉnh, thành phố tham gia chương trình và thực hiện giám định 130 mẫu. Công tác rà phá bom mìn, vật nổ đạt 8.462,16 ha trên tổng số 22.725 ha, tương đương 37,24% kế hoạch; riêng vùng lõi Vị Xuyên, Tuyên Quang đạt 3.566,7 ha trên tổng số 4.460ha, tức 79,97% kế hoạch.
Những kết quả ấy cho thấy sự tri ân của dân tộc hôm nay đang được thực hiện bằng cả trái tim và trí tuệ: bằng công nghệ, bằng ký ức của nhân chứng và dữ liệu số, bằng bàn tay người lính quy tập và những thiết bị hiện đại soi tìm dưới lòng đất và quy trình khoa học chặt chẽ. Đó chính là điểm gặp gỡ giữa đạo lý ngàn đời và năng lực hiện đại của quốc gia.
Tiếng gọi từ lòng đất Công viên Lê Thị Riêng
Giữa TP. Hồ Chí Minh sôi động, Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng hiện lên như một khoảng xanh thanh bình. Dưới những lối đi rợp bóng cây, giữa tiếng cười nói của người dân mỗi ngày, ít ai hình dung nơi đây từng là khu vực Nghĩa trang Đô Thành cũ, còn gọi là nghĩa địa Chí Hòa, gắn với ký ức bi tráng của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968. Gần sáu thập kỷ trôi qua, trong lòng đất mẹ vẫn âm thầm ôm giữ những người con đã ngã xuống trong bão lửa.
Hành trình tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng là một cuộc phục dựng ký ức công phu. Từ hồ sơ lịch sử, ảnh tư liệu, bản đồ quân sự, tài liệu lưu trữ trong và ngoài nước, lời kể của nhân chứng, đến khảo sát bằng radar xuyên đất, đo điện trở suất, phân tích địa vật lý, các lực lượng chức năng từng bước khoanh vùng những tín hiệu bất thường dưới lòng đất. Đó không chỉ là thao tác kỹ thuật; đó là cách thế hệ hôm nay cúi đầu lắng nghe tiếng lòng đất mẹ, lắng nghe những lời chưa kịp nói của đồng đội năm xưa.
Khi rãnh mộ tập thể được mở ra, từng lớp đất được bóc tách tỉ mỉ. Các chiến sĩ quy tập nâng niu từng mảnh xương, từng tấm tăng mục nát, từng viên đạn, từng chiếc ví, từng mảnh giấy đã ngả màu thời gian. Có những hài cốt nằm bên nhau, như thể khoảnh khắc cuối cùng trước khi ngã xuống những người lính vẫn còn tựa vào nhau. Họ đã chiến đấu bên nhau, hy sinh bên nhau, nằm lại bên nhau và giờ đây cùng nhau trở về trong vòng tay Tổ quốc.
Đặc biệt xúc động là di vật liên quan đến liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Trên một tờ giấy còn đọc được những cụm từ “Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam”, “Ban Chỉ huy Tiểu đoàn quyết định”, “Đồng chí Huỳnh Văn Quên” cùng phiên hiệu đơn vị. Qua đối chiếu phiên hiệu và tư liệu lịch sử, cơ quan chức năng bước đầu xác định đây là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, chiến sĩ Tiểu đoàn 1 Long An thuộc Quân Giải phóng miền Nam, đơn vị từng tham gia trận đánh khu vực cầu Chữ Y năm 1968.
Từ con số ban đầu vài bộ hài cốt được phát hiện, đến ngày 26/7/2026, khu vực Công viên Lê Thị Riêng đã tìm thấy 104 hài cốt liệt sĩ cùng 5 bộ hài cốt tập thể, khoảng 13 hài cốt liệt sĩ, và nhiều di vật. Mỗi phát hiện ở nơi đây không chỉ bổ sung dữ liệu cho một cuộc tìm kiếm cụ thể; nó còn đánh thức trong ký ức đô thị một tầng lịch sử đã bị thời gian phủ lấp, để thành phố hôm nay hiểu sâu hơn cái giá của hòa bình đang có.
Từ Tuyên Quang, Đồng Nai đến đất bạn Lào, Campuchia
Không chỉ ở Công viên Lê Thị Riêng, hành trình tháng Bảy năm nay còn mở ra nhiều điểm tìm kiếm mới. Tại khu vực xã Minh Đức, thành phố Đồng Nai, các lực lượng đã triển khai tìm kiếm, quy tập tại một địa bàn từng diễn ra nhiều trận đánh ác liệt trong giai đoạn 1967 - 1975. Khu vực phát hiện hài cốt nằm trên sườn tây bắc điểm cao 74, ấp Đồng Dầu, nơi từng là trung tâm của trận càn “Tìm kiếm và Phong tỏa Minh Đức” tháng 11/1969. Đến ngày 20/7/2026, lực lượng chức năng đã phát hiện 21 bộ hài cốt cùng nhiều di vật của liệt sĩ.
Tại Tuyên Quang, trong đó có vùng lõi Vị Xuyên, nơi từng diễn ra những trận đánh khốc liệt bảo vệ biên giới phía Bắc. Công tác rà phá bom mìn, vật nổ và tìm kiếm mộ tập thể được đẩy nhanh. Năm mộ tập thể với khoảng 23 hài cốt liệt sĩ đã được phát hiện. Con số ấy một lần nữa nhắc chúng ta rằng chiến tranh bảo vệ Tổ quốc sau năm 1975 cũng để lại những nỗi đau chưa khép lại, những người lính chưa trở về, những đỉnh núi, khe sâu, cao điểm vẫn còn giữ nhiều bí mật.
Trên đất bạn Lào và Campuchia, các đội quy tập vẫn âm thầm vượt rừng, băng suối, lần theo từng manh mối. Mùa mưa, sốt rét, địa hình hiểm trở, ký ức nhân chứng phai mờ, bom mìn còn sót lại, tất cả làm cho công việc tìm kiếm càng gian nan. Nhưng nghĩa tình quốc tế trong sáng và lời hứa với đồng đội đã giữ những bước chân ấy không dừng lại. Mỗi hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam được đưa về đất mẹ là một lần cả nước nghiêng mình trước sự hy sinh vượt ra ngoài biên giới địa lý, vì nghĩa vụ quốc tế cao cả, vì tình đoàn kết thủy chung giữa các dân tộc.
Chúng ta có thể đo kết quả Chiến dịch bằng số hài cốt được quy tập, số mẫu ADN được thu nhận, diện tích được rà phá bom mìn. Nhưng còn một thứ không thể đo bằng số liệu: đó là cảm giác yên lòng của người mẹ, người vợ, người con sau hàng chục năm chờ đợi, người thân có thêm một cơ hội được gọi đúng tên. Đó là sự thanh thản của đồng đội khi lời hứa “còn sống còn tìm nhau” được tiếp tục bằng trách nhiệm của thế hệ hôm nay.
Khoa học làm cho nghĩa tình có thêm sức mạnh
Trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, khoa học làm cho sự tri ân có thêm căn cứ, làm cho niềm hy vọng có thêm phương tiện, làm cho ký ức rời rạc của nhiều nguồn tư liệu có thể kết nối thành dữ liệu có khả năng đối sánh.
Radar xuyên đất, đo điện trở suất, ảnh vệ tinh, bản đồ số, phần mềm quản lý dữ liệu liệt sĩ, cơ sở dữ liệu gen thân nhân, công nghệ ADN thế hệ mới, trí tuệ nhân tạo trong phân tích, khai thác dữ liệu, tất cả đang góp phần chuyển công tác tìm kiếm từ kinh nghiệm đơn lẻ sang một quy trình có hệ thống hơn, chính xác hơn, sáng tỏ hơn. Đằng sau mỗi thao tác kỹ thuật ấy là một mục tiêu: trả lại tên cho các anh, các chị.
Tuy nhiên, không được ảo tưởng rằng công nghệ có thể giải quyết mọi việc ngay lập tức. Hài cốt đã an táng nhiều năm thường bị phong hóa, chất lượng mẫu suy giảm. Hồ sơ, sơ đồ mộ, phiên hiệu đơn vị nhiều trường hợp chưa đầy đủ hoặc có sai lệch. Địa hình, địa vật chiến trường xưa đã đổi thay. Nhân chứng lịch sử ngày càng ít đi. Năng lực giám định ADN, dù đang được tăng cường, vẫn phải đối mặt với khối lượng công việc rất lớn. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra là phải làm thận trọng, tỉ mỉ, chắc đến đâu làm đến đó; mỗi mẫu lấy ra phải được bảo vệ như một cơ hội đoàn tụ hiếm hoi.
Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng. Đây là lời kêu gọi trách nhiệm của toàn xã hội. Gia đình nào còn giữ giấy báo tử, thư tay, nhật ký, sơ đồ chôn cất, ảnh cũ, kỷ vật, thông tin đơn vị, lời kể của đồng đội, xin đừng để những tư liệu ấy mất đi cùng năm tháng. Những địa phương triển khai lấy mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, xin hãy phối hợp bằng tất cả trái tim mình. Người trẻ trong mỗi gia đình, mỗi dòng họ hãy giúp ông bà, cha mẹ số hóa ký ức: chụp lại giấy tờ, ghi âm lời kể, lưu giữ thông tin, kết nối với cơ quan chức năng khi cần thiết.
Đôi khi điều làm nên một cuộc đoàn tụ không phải là một hồ sơ lớn, mà chỉ là một chi tiết nhỏ: tên một con suối, một ký hiệu đơn vị, một ngày hành quân, một người cùng quê, một bức ảnh đã ố vàng, một mảnh giấy được gấp trong ví người lính. Mỗi manh mối được giữ lại là một ngọn đèn trong hành trình tìm đồng đội. Mỗi mẫu ADN được thu nhận là một cơ hội để một liệt sĩ chưa xác định danh tính được trả lại tên mình.
Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh tinh thần phải nỗ lực, quyết tâm cao nhất để tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; đồng thời yêu cầu công việc phải được thực hiện thận trọng, bài bản, khoa học, chặt chẽ, kỹ lưỡng, bảo đảm an toàn và phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc. Đó không chỉ là mệnh lệnh hành chính. Đó là mệnh lệnh từ trái tim của một dân tộc luôn giữ tròn đạo lý.