Pháp luật đến với Nhân dân theo bước chân người línhBài 3: Công nghệ số - Hành trình nối dài tri thức pháp luật

Mở cánh cửa tiếp cận thông tin

Ở Lai Châu, chuyển đổi số có khi bắt đầu từ việc một người lính ngồi bên bà con, kiên nhẫn chỉ cách sử dụng điện thoại thông minh, kết nối mạng hay cài một ứng dụng cần thiết. Từng thao tác nhỏ được hướng dẫn, từng người dân được "cầm tay chỉ việc". Từ đó, một cánh cửa mới dần mở ra để đồng bào tiếp cận thông tin, dịch vụ công và tri thức pháp luật.

Ngay từ những ngày đầu triển khai phong trào, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu đã phối hợp với Viettel Lai Châu tổ chức tập huấn kỹ năng chuyển đổi số cho quân nhân tại các đơn vị, đồn Biên phòng. Những cán bộ được đào tạo trở thành lực lượng nòng cốt hướng dẫn đồng đội và người dân địa phương. Các đồn Biên phòng triển khai mô hình "Thầy giáo quân hàm xanh - Đẩy nhanh chuyển đổi số", mang tri thức số đến từng bản làng, từng hộ dân. Lớp học có thể ở nhà văn hóa bản, trong một mái nhà của đồng bào hay bất cứ nơi nào người dân cần được hướng dẫn.

Các tổ công tác giúp người dân "xóa mù số" từ những thao tác đơn giản như sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt ứng dụng thiết yếu, tra cứu thủ tục hành chính, nhận diện các luồng tin xấu độc trên mạng. Các đơn vị đồng thời xây dựng video pháp luật ngắn, "lớp học pháp luật số", hướng dẫn sử dụng dịch vụ công; sản xuất hàng trăm tin, bài pháp luật để bà con tự tìm hiểu qua các nền tảng mạng xã hội.

Một chiếc điện thoại trong tay vì thế không chỉ để liên lạc, mà còn có thể trở thành phương tiện để người dân tra cứu thủ tục hành chính, nhận diện thông tin xấu độc và tìm hiểu những quy định liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của mình.

Trong số những "thầy giáo" trực tiếp tham gia lớp "Bình dân học vụ số", Đội trưởng Đội Vận động quần chúng, Đồn Biên phòng Mù Cả, Đại úy Lý Duy Khánh là một gương mặt tiêu biểu. Anh cũng là một trong những nhân vật được mời giao lưu tại Chương trình "Báo cáo viên pháp luật kể chuyện" do Cục Pháp chế, Bộ Quốc phòng phối hợp với Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội tổ chức.

Là người con của đồng bào Hà Nhì ở xã Mù Cả, tỉnh Lai Châu, năm 2018, sau khi tốt nghiệp Học viện Biên phòng, Đại úy Lý Duy Khánh được điều động về công tác tại Đồn Biên phòng Pa Vệ Sử, Ka Lăng. Từ tháng 12/2023 đến nay, anh được phân công trở về vùng biên giới nơi mình sinh ra, lớn lên. Hiểu tiếng nói, phong tục, tập quán và hiểu cả những điều đồng bào còn thiếu, còn cần; Đại úy Lý Duy Khánh "đi từng bản, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người", kiên trì giúp bà con làm quen với công nghệ thông tin. Với người dân lần đầu tiếp xúc với điện thoại thông minh, những cán bộ mang quân hàm xanh từng bước hướng dẫn bà con kết nối mạng, sử dụng camera, gửi tin báo, gọi video hay cài đặt ứng dụng phục vụ đời sống. Từ những ngón tay còn lúng túng trên màn hình, người dân dần biết tự mình bước vào không gian số.

Đại úy Lý Duy Khánh chia sẻ: "Bản thân tôi - một người con dân tộc Hà Nhì, sinh ra và lớn lên ngay tại chính mảnh đất nơi mình đang công tác, khi nhìn thấy hình ảnh đồng bào mình, những người trước kia chỉ quen cầm cuốc, cầm xẻng lên nương rẫy, mà nay đã biết sử dụng điện thoại thông minh để quét mã QR, tra cứu thông tin pháp luật, tôi thực sự rất xúc động".

Khi công nghệ đến được với người dân, câu chuyện ở Lai Châu cũng mở sang một hướng mới: Trang bị kỹ năng số để người dân chủ động tiếp cận pháp luật, đồng hành cùng bộ đội giữ gìn bình yên bản làng. Bộ đội biên phòng tỉnh Lai Châu đã triển khai mô hình "Hòm thư tiếp nhận tin báo tội phạm ẩn danh bằng mã QR" tại các điểm công cộng. Người dân có thể quét mã để gửi thông tin, hình ảnh, video về những vụ việc nghi vấn tới lực lượng chức năng nhanh chóng, bảo mật.

Từ chỗ được bộ đội hướng dẫn sử dụng công nghệ, người dân đã biết dùng chính công nghệ để cung cấp thông tin, cùng lực lượng chức năng bảo vệ bản làng. Đó cũng là ý nghĩa sâu hơn của "Bình dân học vụ số" nơi biên giới: Giúp người dân có thêm công cụ phục vụ cuộc sống, hiểu pháp luật, tự bảo vệ mình và cùng giữ gìn bình yên nơi mình sinh sống.

Điểm sáng móc khóa pháp luật

Nếu ở Lai Châu, chuyển đổi số bắt đầu từ việc giúp đồng bào làm quen, sử dụng công nghệ để tiếp cận thông tin, thì ở Binh chủng Công binh, một sáng kiến khác lại tìm cách đưa cả kho tri thức pháp luật vào một vật dụng nhỏ bé, quen thuộc có thể theo mỗi người hàng ngày. Đó là mô hình "Móc khóa pháp luật" do Thượng úy Hoàng Phúc Thắng thuộc Đại đội 2, Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn 239 (Binh chủng Công binh) sáng tạo.

Ý tưởng bắt đầu từ một vật dụng rất bình thường. Trên chiếc móc khóa nhỏ được khắc mã QR. Người sử dụng chỉ cần dùng điện thoại thông minh quét mã là có thể truy cập hệ thống dữ liệu pháp luật do đơn vị xây dựng. Giao diện được thiết kế thân thiện, thuận tiện tìm kiếm; các nội dung được cập nhật thường xuyên theo những văn bản pháp luật mới, bảo đảm người sử dụng có thể tiếp cận thông tin chính xác, kịp thời.

Một thao tác quét mã chỉ mất vài giây, nhưng phía sau đó là cả một kho thông tin pháp luật. Thay vì phải mang theo những tập tài liệu dày hoặc chờ đến một buổi tuyên truyền tập trung, khi phát sinh vấn đề cần tìm hiểu, người dân có thể lấy điện thoại, quét mã trên chiếc móc khóa và tìm đến nội dung mình cần.

Điểm đáng chú ý của sáng kiến vì thế không chỉ nằm ở việc ứng dụng mã QR vào phổ biến, giáo dục pháp luật. Quan trọng hơn, công nghệ được đặt vào một vật dụng gần gũi, nhỏ gọn, dễ mang theo, qua đó đưa việc tiếp cận pháp luật gần hơn với sinh hoạt thường ngày của người dân.

Qua triển khai thực tế, mô hình nhận được sự hưởng ứng của bà con. Từ sự tò mò, thích thú ban đầu, nhiều người đã chủ động quét mã, tìm hiểu những quy định liên quan đến cuộc sống, sử dụng thông tin pháp luật để giải quyết những vướng mắc, tranh chấp, mâu thuẫn hoặc đơn giản là trang bị thêm kiến thức để sống, làm việc theo pháp luật.

Từ một chiếc móc khóa vốn chỉ dùng để giữ chìa khóa, người lính Công binh đã nghĩ thêm cho nó một công năng mới: trở thành "chìa khóa" mở vào kho tri thức pháp luật. Một sáng kiến nhỏ, nhưng cho thấy chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao; đôi khi, hiệu quả lại đến từ cách đưa công nghệ vào những vật dụng gần nhất với đời sống người dân.

"Sổ tay điện tử" theo ngư dân ra khơi

Từ chiếc móc khóa nằm gọn trong lòng bàn tay, một mã QR khác lại theo những con tàu rời bến, mang thông tin pháp luật ra biển cùng ngư dân. Tại các địa bàn do Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 phụ trách, bên cạnh tuyên truyền tập trung, tờ rơi và sổ tay pháp luật, cán bộ, chiến sĩ đã tích hợp mã QR vào tài liệu tuyên truyền; đưa thông tin đến các cảng cá, bến tàu và trực tiếp tiếp cận phương tiện khai thác của ngư dân.

Những người lính Cảnh sát biển xuống tận tàu cá, trao đổi các quy định cần lưu ý trước chuyến biển và hướng dẫn bà con quét mã. Từ một tờ rơi hữu hạn về dung lượng, phía sau mã QR mở ra kho thông tin có thể tiếp tục được cập nhật khi các quy định thay đổi.

Điểm sáng và mới trong tuyên truyền đó là việc đơn vị tích hợp mã QR trên các tờ rơi để giúp ngư dân tiếp cận gần hơn, dễ khai thác các thông tin liên quan đến khai thác hải sản, luật thủy sản, các quy định, hành vi không được phép khi khai thác trên biển... Mã QR cập nhật nhiều tài liệu liên quan IUU, các văn bản hiện hành khi có thay đổi gì, sẽ cập nhật ngay trên hệ thống, mã này cũng tự động cập nhật; ngư dân không sợ văn bản bị cũ, hết hạn vì luôn được cập nhật mới. Với người đi biển, đó giống như một "sổ tay điện tử" có thể mang theo trên hành trình mưu sinh.

Một ngư dân cho biết, việc lực lượng Cảnh sát biển trực tiếp hướng dẫn quét mã QR ngay trên tàu đã giúp bà con tiếp cận thông tin pháp luật thuận tiện hơn nhiều so với trước. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, ngư dân có thể quét mã để tra cứu nhiều nội dung liên quan đến khai thác hải sản và các quy định pháp luật.

Theo ngư dân này, hiện nay hầu hết người trẻ đều sử dụng điện thoại thông minh nên việc tiếp cận thông tin rất dễ dàng; trong khi đó, tờ rơi vẫn phù hợp với những ngư dân lớn tuổi. Đặc biệt, sử dụng mã QR còn có ưu điểm là không lo tài liệu bị ướt, rách trong quá trình đi biển, bà con có thể mở điện thoại để tra cứu bất cứ lúc nào rảnh.

Bên cạnh đó, ngư dân cũng yên tâm hơn khi vươn khơi, bởi có thể dễ dàng nắm được những hành vi bị cấm, những quy định cần tuân thủ để tránh vi phạm và khai thác đúng quy định. Dù tờ rơi tuyên truyền vẫn hữu ích, nhưng tài liệu điện tử thuận tiện hơn vì nội dung luôn được cập nhật, giúp ngư dân tiếp cận kịp thời các quy định mới.

Theo Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4, bên cạnh việc đổi mới nội dung tuyên truyền, đơn vị đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho ngư dân. Từ việc tích hợp mã QR trên tờ rơi, xây dựng Tủ sách pháp luật số đến hướng dẫn ngư dân tra cứu văn bản bằng điện thoại thông minh, những quy định về chống khai thác IUU không còn dừng lại trên những trang giấy mà được cập nhật thường xuyên, đến với ngư dân nhanh chóng và thuận tiện hơn.

Những cách làm này góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, giúp ngư dân chủ động tìm hiểu, nắm vững các quy định và chấp hành nghiêm pháp luật trong quá trình vươn khơi bám biển.

Thảo Mộc - Cao Linh - Hải Yến