Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Hoàn thiện cơ chế đặc thù xử lý vi phạm pháp luật về kinh tế, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Đề xuất cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn xử lý vi phạm

Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được Chính phủ xây dựng từ thực tế cơ sở các nội dung này cần được thể chế hóa bằng pháp luật, góp phần đáp ứng yêu cầu cấp bách trong thực tiễn.

Theo Tờ trình của Chính phủ, nhiều cơ chế, chính sách hiện chưa được quy định trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự. Vì vậy, việc ban hành Nghị quyết là cần thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý cho quá trình xử lý các vụ việc trên thực tế, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật, góp phần thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ cán bộ năng động sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, quy định về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, nguyên tắc thực hiện và các cơ chế, chính sách đặc thù đối với việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Dự thảo xác định bốn nguyên tắc thực hiện gồm: khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; thực hiện chính sách khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm vì lợi ích chung trên cơ sở xem xét hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội; ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng; đồng thời xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Đáng chú ý, dự thảo Nghị quyết quy định bốn nhóm chính sách xử lý hình sự, gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự.

Trong đó, về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, dự thảo Nghị quyết quy định ba điều kiện áp dụng gồm: có hành vi vi phạm pháp luật vì lợi ích chung; có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước hoặc tài sản của doanh nghiệp nhưng không tham nhũng; còn khả năng khắc phục hậu quả đối với hoạt động đang thực hiện, chưa hoàn thành hoặc chưa khắc phục được hậu quả.

Để bảo đảm việc thực hiện chính sách thống nhất, dự thảo Nghị quyết quy định trình tự, thủ tục tố tụng hình sự, trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự; đồng thời quy định việc xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang tương ứng với các điều kiện áp dụng chính sách hình sự đặc thù.

Chính phủ đề xuất Nghị quyết này được thực hiện trong thời hạn ba năm kể từ ngày có hiệu lực. Trường hợp hết thời hạn thực hiện Nghị quyết nhưng thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn còn thì tiếp tục thực hiện cho đến khi hết thời hạn tạm hoãn, nhưng không quá hai năm.

Tiếp tục hoàn thiện các quy định bảo đảm nghiêm minh, đồng bộ và đúng thẩm quyền

Đối chiếu với quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản nhất trí trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua dự thảo Nghị quyết tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất theo quy trình một kỳ họp. Tuy nhiên, đây là dự thảo Nghị quyết có nhiều nội dung mới, liên ngành, tác động trực tiếp đến việc xử lý vi phạm pháp luật và quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân, nên cơ quan soạn thảo cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan để hoàn thiện hồ sơ, bảo đảm chất lượng cao nhất trước khi trình Quốc hội.

Về nguyên tắc thực hiện, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quán triệt đầy đủ yêu cầu xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; đồng thời phân định rõ trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân; tách bạch việc xử lý trách nhiệm với việc tháo gỡ khó khăn, khắc phục hậu quả đối với dự án, công trình…

Về chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cần tiếp tục nghiên cứu điều kiện "đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm" để bảo đảm phạm vi áp dụng chính sách khoan hồng phù hợp và thống nhất.

Đối với quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ đối tượng áp dụng; cụ thể hóa mối quan hệ với các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự, đồng thời quy định rõ các điều kiện, tiêu chí áp dụng nhằm bảo đảm khách quan, minh bạch, tránh bị lợi dụng.

Đối với cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cơ quan chủ trì thẩm tra đề nghị cần làm rõ đối tượng áp dụng là người gây thiệt hại hay người gặp thiệt hại; làm rõ mối quan hệ giữa cơ chế này với các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự; cụ thể hóa điều kiện, tiêu chí áp dụng để bảo đảm khách quan, minh bạch và không bị lợi dụng.

Kết luận phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết tại Phiên họp thứ Tư của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị, Chính phủ chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan liên quan rà soát, tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật; nghiên cứu kỹ tên gọi, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của Nghị quyết; rà soát các cơ chế, chính sách hình sự đặc thù để chỉ quy định những nội dung thực sự khác với luật, nghị quyết hiện hành và thuộc thẩm quyền của Quốc hội.

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, cần bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; thúc đẩy đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước.

Cùng với đó, tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện hệ thống quy định, quy trình, thủ tục tố tụng hình sự nhằm cụ thể hóa các chính sách hình sự đặc thù quy định tại dự thảo Nghị quyết này, bảo đảm thiết lập được một quy trình tố tụng đủ chặt chẽ, đồng bộ và khả thi, phù hợp với nguồn lực và thực tiễn vận hành của hệ thống tư pháp.

"Việc xử lý phải nghiêm minh đối với hành vi cố ý làm trái, tham nhũng; đồng thời khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, không vụ lợi, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả", Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh.

Thanh Hải