Thay đổi tư duy về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Sau quá trình sắp xếp, đổi mới và cơ cấu lại, khu vực doanh nghiệp nhà nước đã có nhiều chuyển biến tích cực. Quy mô tài sản của các doanh nghiệp đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng. Thế nhưng như nhận định của đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước tại một hội thảo diễn ra mới đây, quy mô nguồn lực của các doanh nghiệp nhà nước chưa tương xứng với hiệu quả hoạt động.

Nhiều doanh nghiệp vẫn chậm đổi mới mô hình quản trị; năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế, trong khi tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021 - 2025 chưa đạt mục tiêu đề ra. Cụ thể, đến hết năm 2025 chỉ có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này được cho là do cơ chế quản lý, năng lực thực thi. Do chưa phân cấp, phân quyền triệt để dẫn đến tâm lý sợ sai nên phải xin ý kiến, xin phê chuẩn ở nhiều cấp nhằm đảm bảo an toàn trong thực hiện, làm chậm quá trình tái cơ cấu và có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội phát triển…

Sắp xếp, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước không đơn thuần là cắt giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học mà phải xác định đúng vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tổng thể nền kinh tế. Mục tiêu cốt lõi là phải tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả… Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thật sự cần thiết. Đối với các lĩnh vực thị trường có thể đảm nhận, nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư.

Ở góc nhìn rộng hơn, có ý kiến cho rằng, phải hiểu và triển khai tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo hướng cơ cấu, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Cần làm rõ phạm vi các lĩnh vực dẫn dắt; xác định, phân tích các lĩnh vực ngành nghề về hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, ngành thiết yếu hoặc những lĩnh vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư.

Bên cạnh đó, phải hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp đầu tàu để liên kết doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Cần tách bạch nhiệm vụ kinh doanh, nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích. Làm rõ đâu là những điểm nghẽn thể chế cần ưu tiên tháo gỡ để doanh nghiệp nhà nước đủ quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong đầu tư kinh doanh nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ. Đồng thời thay đổi cơ chế đánh giá hiệu quả, chuyển từ dựa vào chỉ tiêu tài chính hàng năm sang đánh giá tổng thể để doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào những ngành mạo hiểm, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ.

Mục tiêu cốt lõi khi sắp xếp, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước là nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng sức cạnh tranh theo đúng tinh thần của Nghị quyết 79. Do đó, như ý kiến của một đại biểu Quốc hội thì điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là cần thống nhất cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước.

Ngoài ra, cần xử lý dứt điểm các vấn đề liên quan đến tài chính, nghĩa vụ pháp lý đất đai - những "nút thắt" cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp trong nhiều năm qua. Đặc biệt phải chuyển từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường.

Đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu, nhất là trong định giá tài sản; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát sau thực hiện. Xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi khi làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch, không vụ lợi. Có như vậy, mới có thể đẩy nhanh tiến độ thực hiện cũng như bảo đảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sau khi sắp xếp, tái cơ cấu doanh nghiệp.

Hân Anh