Xuất khẩu nông sản sang EUDoanh nghiệp phải quản trị rủi ro từ đầu vụ

Hàng loạt quy định mới từ EU, UK

Ngày 24/7, tại TP. Hồ Chí Minh, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị “Cập nhật các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA)”.

Tại Hội nghị, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường Ngô Hồng Phong cho biết, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mở rộng cơ hội xuất khẩu nông sản, thực phẩm nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn và quản lý chuỗi sản xuất. Đáp ứng các yêu cầu SPS là điều kiện quan trọng để duy trì thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

EVFTA và UKVFTA mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt Nam tại EU và Vương quốc Anh; đây là những thị trường quan trọng, với kim ngạch xuất khẩu sang EU năm 2025 đạt 9,28 tỷ USD. Tuy nhiên, các thị trường cũng liên tục cập nhật các yêu cầu mới về SPS, giới hạn dư lượng tối đa (MRL), quy định chống phá rừng của EU (EUDR), đòi hỏi doanh nghiệp chủ động thích ứng.

Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về Vệ sinh Dịch tễ và Kiểm dịch Động thực vật Việt Nam (Văn phòng SPS Việt Nam) cho biết, trong 6 tháng đầu năm 2026, EU ban hành 74 thông báo SPS, tăng so với cùng kỳ năm 2025; UK ban hành 15 thông báo, giảm so với 22 thông báo của cả năm 2025. Trên phạm vi toàn cầu, 166 thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã ban hành 601 thông báo SPS trong nửa đầu năm 2026.

Đáng chú ý, EU tiếp tục siết chặt giới hạn dư lượng tối đa (MRL) với nhiều hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật, một số trường hợp giảm xuống chỉ còn 0,01 - 0,05mg/kg. Một số hoạt chất đã bị cấm tại Việt Nam như endosulfan vẫn nằm trong diện kiểm soát nghiêm ngặt; trong khi nhiều hoạt chất khác tiếp tục được điều chỉnh theo hướng hạn chế hơn. Điều này khiến doanh nghiệp phải kiểm soát chặt việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ngay từ khâu sản xuất...

Trong khi đó, UK có một số quy định linh hoạt hơn, nhưng sự khác biệt giữa hai thị trường đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng quy trình quản lý riêng, thay vì áp dụng một tiêu chuẩn chung.

Bên cạnh kiểm soát dư lượng, EU tiếp tục duy trì tần suất kiểm tra cao đối với một số mặt hàng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, đậu bắp và ớt thuộc chi Capsicum bị kiểm tra với tần suất 50%, thanh long 30%, sầu riêng tươi hoặc ướp lạnh 20%. EU cũng áp dụng yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm dịch thực vật; hiện chỉ có 5 loại quả gồm dứa, dừa, sầu riêng, chuối và chà là được miễn giấy chứng nhận kiểm dịch.

Đối với thủy sản, EU yêu cầu kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất theo nguyên tắc “từ trang trại đến bàn ăn”. Đến năm 2026, Việt Nam có 510 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào EU và 617 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào UK. Hàng xuất khẩu sang EU phải được cấp chứng thư y tế trên hệ thống điện tử TRACES NT; trong khi UK áp dụng hệ thống BTOM với quy trình và mẫu chứng thư riêng.

Đặc biệt, EU đang đẩy mạnh quản lý nhập khẩu theo hướng số hóa, minh bạch và phát triển bền vững. Theo lộ trình, từ tháng 1/2026, EU vận hành hệ thống điện tử đối với thủ tục phi hải quan trong thương mại nông sản (ELAN) trên cơ sở tự nguyện; từ năm 2028, hệ thống sẽ được áp dụng bắt buộc đối với các chứng từ thuộc phạm vi điều chỉnh.

Song song với đó, EU tiếp tục triển khai các yêu cầu về phát triển bền vững như EUDR, tiêu chuẩn báo cáo phát triển bền vững, quy định về bao bì và chất thải bao bì. Đức cũng đã ban hành Luật Thực thi quy định bao bì mới, yêu cầu doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất khi xuất khẩu vào thị trường này.

Doanh nghiệp phải thay đổi tư duy tuân thủ

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam nhận định, những thay đổi này cho thấy yêu cầu của thị trường EU, UK ngày càng toàn diện, không chỉ tập trung vào các tiêu chuẩn SPS truyền thống mà còn mở rộng sang chuyển đổi số, minh bạch dữ liệu và phát triển bền vững.

Do đó, ông Nam khuyến nghị doanh nghiệp sản xuất theo chuẩn dư lượng tối đa của EU/UK, kiểm soát dư lượng ngay từ đầu vụ và đặc biệt giám sát bốn hoạt chất profenofos, fenpropathrin, imazalil, mandipropamid; chuyển từ xử lý sau cảnh báo sang quản trị rủi ro trước xuất khẩu. Bên cạnh đó, cần duy trì dữ liệu tuân thủ ổn định đối với các mặt hàng đang bị kiểm soát tăng cường, thực hiện kiểm nghiệm tại phòng thử nghiệm được EU công nhận.

Về ghi nhãn, doanh nghiệp cần rà soát kỹ thông tin về thành phần, phụ gia, chất gây dị ứng, xử lý chiếu xạ, nguồn gốc nguyên liệu và chuẩn bị hồ sơ chứng minh đối với các tuyên bố như "vegan", "organic", "natural". Ngoài ra, cần rà soát phụ gia, vật liệu tiếp xúc thực phẩm, đặc biệt kiểm soát nguy cơ thôi nhiễm Bisphenol A (BPA) từ bao bì.

Đối với kiểm dịch thực vật, cần giám sát sâu đục trái cây có múi Citripestis sagittiferella, nhất là trên bưởi ở đồng bằng sông Cửu Long; cập nhật yêu cầu về chứng thư kiểm dịch và sinh vật gây hại của EU/UK. Doanh nghiệp cũng cần xác định quốc gia thành viên EU nơi hàng hóa lưu thông để đáp ứng các quy định riêng và áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt nhất nếu sản phẩm phân phối tại nhiều nước.

Trước yêu cầu ngày càng cao của EU và UK, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường đề nghị Văn phòng SPS Việt Nam tiếp tục cập nhật các biện pháp SPS mới của EU/UK, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu và cảnh báo sớm theo sản phẩm; ưu tiên các mặt hàng rủi ro cao như sầu riêng, đậu bắp, ớt và thanh long.

Các Cục chuyên ngành thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần tăng cường quản lý sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại vùng trồng, kiểm soát rủi ro an toàn thực phẩm đối với thủy sản, thực phẩm chế biến; hướng dẫn doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu về ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc, bao bì, vật liệu tiếp xúc thực phẩm, chống mất rừng và phát triển bền vững.

Song song đó, các địa phương cần tập trung xây dựng vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, quản lý vật tư đầu vào đúng quy định và thực hiện yêu cầu chống phá rừng của EU.

Đối với hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất, cần chủ động cập nhật quy định về giới hạn dư lượng, thuốc thú y, phụ gia, ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc, bao bì; chuẩn bị dữ liệu, chứng từ điện tử để đáp ứng hệ thống ELAN, các yêu cầu về phát thải carbon, trách nhiệm bao bì và tiêu chuẩn phát triển bền vững của EU.

Lam Ngọc