Australia sửa luật ngăn chặn rửa tiền và tài trợ khủng bố

Theo The Conversation, nếu trước đây các quy định AML/CTF chủ yếu áp dụng đối với ngân hàng, sòng bạc và các doanh nghiệp kinh doanh vàng miếng thì từ tháng 7/2026, phạm vi điều chỉnh đã được mở rộng sang các ngành, nghề có nguy cơ cao như kế toán, luật sư, đại lý bất động sản và nhiều đơn vị cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp khác. Điều này đồng nghĩa với việc hàng chục nghìn doanh nghiệp lần đầu tiên phải thực hiện các nghĩa vụ xác minh khách hàng, giám sát giao dịch và báo cáo các hoạt động đáng ngờ cho cơ quan chức năng.

Động thái này phản ánh quyết tâm của Australia trong việc bịt kín các “lỗ hổng” mà giới tội phạm tài chính đã khai thác trong nhiều năm. Tuy nhiên, một câu hỏi lớn vẫn được đặt ra: liệu các quy định mới có thực sự mang lại hiệu quả trong cuộc chiến chống rửa tiền hay chỉ làm gia tăng gánh nặng tuân thủ đối với doanh nghiệp?

Vì sao Australia phải cải cách luật chống rửa tiền?

Rửa tiền từ lâu đã trở thành một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất đối với nền kinh tế toàn cầu. Đây là quá trình biến nguồn tiền thu được từ các hoạt động phạm pháp như buôn bán ma túy, tham nhũng, lừa đảo, trốn thuế hay tội phạm có tổ chức thành những khoản tiền có vẻ hợp pháp thông qua nhiều giao dịch tài chính phức tạp.

Trong nhiều năm, Australia bị đánh giá là một trong những quốc gia chậm triển khai đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền. Mặc dù nước này đã gia nhập Lực lượng Đặc nhiệm hành động tài chính (FATF) từ đầu những năm 1990, nhưng phải đến năm 2021 Quốc hội Australia mới thông qua khuôn khổ pháp lý mở rộng các quy định AML/CTF sang nhóm ngành nghề phi tài chính.

Việc trì hoãn kéo dài khiến Australia nhiều lần bị FATF cảnh báo vì chưa thực hiện đầy đủ các khuyến nghị quốc tế. Trong thời gian đó, luật sư, kế toán và các đại lý bất động sản, vốn là những đối tượng thường xuyên tham gia các giao dịch giá trị lớn, gần như không chịu sự giám sát trực tiếp của hệ thống chống rửa tiền. Điều này tạo ra những khoảng trống pháp lý mà các tổ chức tội phạm có thể lợi dụng để che giấu dòng tiền bất hợp pháp.

Những thay đổi lớn trong quy định mới

Theo quy định mới, các doanh nghiệp thuộc diện điều chỉnh phải thực hiện hàng loạt nghĩa vụ tương tự như các ngân hàng đã áp dụng nhiều năm qua.

Đầu tiên là quy trình “thẩm định khách hàng”. Doanh nghiệp phải xác minh danh tính khách hàng, hiểu rõ nguồn gốc tài sản, mục đích giao dịch cũng như đánh giá mức độ rủi ro của từng khách hàng. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ tiền có nguồn gốc từ hoạt động phạm pháp, doanh nghiệp phải gửi Báo cáo giao dịch đáng ngờ tới cơ quan quản lý chống rửa tiền của Australia là AUSTRAC, vốn được đánh giá là một trong những cơ quan quản lý chống rửa tiền hàng đầu thế giới.

Điều này đồng nghĩa với việc các công ty luật, văn phòng kế toán hay doanh nghiệp môi giới bất động sản giờ đây không chỉ cung cấp dịch vụ chuyên môn, mà còn đóng vai trò như “tuyến phòng thủ” đầu tiên trong cuộc chiến chống tội phạm tài chính.

Nhiều chuyên gia cho rằng đây là sự thay đổi căn bản trong mối quan hệ giữa doanh nghiệp và khách hàng. Thay vì chỉ tập trung phục vụ khách hàng, doanh nghiệp còn phải theo dõi các hoạt động của họ để phát hiện dấu hiệu bất thường và báo cáo cho cơ quan quản lý khi cần thiết.

Một trong những điểm đặc biệt của hệ thống AML hiện đại là Chính phủ không trực tiếp theo dõi toàn bộ hoạt động tài chính mà dựa rất nhiều vào khu vực tư nhân.

Các ngân hàng, công ty tài chính, luật sư, kế toán hay đại lý bất động sản là những đơn vị tiếp xúc trực tiếp với khách hàng. Họ nắm giữ lượng dữ liệu khổng lồ về danh tính, nguồn tiền và các giao dịch tài chính.

Thông qua quy định bắt buộc báo cáo, chính phủ tận dụng nguồn lực nhân sự, công nghệ và dữ liệu của khu vực tư nhân nhằm phát hiện các dòng tiền bất hợp pháp mà cơ quan công quyền khó có thể tự mình giám sát.

Ở góc độ tích cực, đây là mô hình hợp tác công - tư nhằm bảo vệ sự minh bạch của hệ thống tài chính. Tuy nhiên, ở góc nhìn khác, nhiều người cho rằng các doanh nghiệp đang bị buộc phải “giám sát” chính khách hàng của mình, làm phát sinh nhiều tranh cãi về quyền riêng tư và trách nhiệm nghề nghiệp.

Những vụ xử phạt hàng tỷ AUD

Australia từng chứng kiến nhiều vụ xử phạt kỷ lục liên quan đến việc vi phạm quy định chống rửa tiền.

Năm 2018, Ngân hàng Commonwealth Bank bị AUSTRAC phạt 700 triệu AUD vì không giám sát hiệu quả các máy gửi tiền tự động, tạo điều kiện cho tội phạm rửa tiền.

Đến năm 2020, Ngân hàng Westpac phải chịu mức phạt lên tới 1,3 tỷ AUD do hàng triệu vi phạm quy định AML/CTF. Đây từng là mức xử phạt dân sự lớn nhất trong lịch sử Australia.

Không dừng lại ở lĩnh vực ngân hàng, AUSTRAC tiếp tục mở rộng hoạt động thanh tra sang ngành công nghiệp casino. Năm 2023, Crown Resorts bị phạt 450 triệu AUD sau hàng loạt sai phạm liên quan đến kiểm soát rửa tiền.

Những vụ việc này cho thấy cơ quan quản lý Australia sẵn sàng áp dụng các chế tài rất mạnh đối với những tổ chức không tuân thủ quy định.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là số lượng doanh nghiệp chịu sự điều chỉnh của luật AML/CTF tăng mạnh. Trước đây, Australia chỉ có khoảng 19.000 doanh nghiệp thuộc diện quản lý. Sau cải cách, con số này tăng lên gần 100.000 doanh nghiệp. Đây được xem là một trong những đợt mở rộng quản lý lớn nhất trong lịch sử pháp luật kinh tế Australia.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc hàng chục nghìn doanh nghiệp phải đầu tư xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, đào tạo nhân viên, triển khai công nghệ giám sát giao dịch và thực hiện quy trình báo cáo định kỳ.

Bài toán về chi phí tuân thủ trên thế giới

Không chỉ Australia, nhiều quốc gia trên thế giới cũng phải đối mặt với bài toán chi phí khi áp dụng các quy định chống rửa tiền.

Theo một báo cáo công bố năm 2023, các tổ chức tài chính trên toàn cầu đã chi khoảng 206 tỷ USD để đáp ứng các yêu cầu tuân thủ AML. Các khoản chi này bao gồm đầu tư hệ thống công nghệ, thuê chuyên gia kiểm soát rủi ro, đào tạo nhân viên, lưu trữ dữ liệu, xác minh khách hàng và thực hiện báo cáo định kỳ.

Đối với doanh nghiệp, đây là khoản đầu tư không nhỏ, đặc biệt khi hiệu quả thực tế của hệ thống vẫn còn gây nhiều tranh cãi.

Mặc dù hệ thống AML đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới, nhưng hiệu quả của nó vẫn là chủ đề gây tranh luận.

Ví dụ điển hình là Vương quốc Anh. Quốc gia này đã triển khai quy định chống rửa tiền từ nhiều năm trước, tuy nhiên Cơ quan chống tội phạm quốc gia Anh vẫn ước tính có hàng trăm tỷ bảng Anh được rửa mỗi năm thông qua nền kinh tế.

Điều này đặt ra câu hỏi: nếu chi phí tuân thủ ngày càng lớn nhưng lượng tiền bất hợp pháp vẫn tiếp tục lưu thông, liệu hệ thống hiện tại có đang vận hành đúng mục tiêu?

Theo nhiều chuyên gia, nguyên nhân nằm ở việc các quy định AML theo đuổi đồng thời nhiều mục tiêu khác nhau. Một mặt, hệ thống phải tạo ra thông tin tình báo phục vụ điều tra hình sự. Mặt khác, nó phải bảo đảm các doanh nghiệp hợp pháp không vô tình hỗ trợ tội phạm. Tuy nhiên, cả hai mục tiêu này đều rất khó đo lường bằng các chỉ số tài chính hay thống kê đơn giản.

Thực tế, hệ thống chống rửa tiền hiện nay ở nhiều nơi trên thế giới còn gặp nhiều bất cập. Trong đó, một trong những điểm yếu lớn nhất của cơ chế hiện tại là thiếu động lực để doanh nghiệp thực hiện công tác giám sát một cách thông minh.

Do lo ngại bị xử phạt, nhiều doanh nghiệp lựa chọn giải pháp an toàn là từ chối phục vụ các khách hàng có nguy cơ cao, ngay cả khi họ hoàn toàn hợp pháp. Ví dụ, người mang hộ chiếu từ một quốc gia được đánh giá có rủi ro cao có thể gặp nhiều khó khăn khi mở tài khoản hoặc thực hiện giao dịch tài chính.

Hiện tượng này dẫn đến tình trạng “loại trừ tài chính”, khiến nhiều cá nhân và doanh nghiệp hợp pháp khó tiếp cận các dịch vụ tài chính.

Ngược lại, nhiều doanh nghiệp có xu hướng báo cáo quá mức mọi giao dịch có dấu hiệu bất thường để tránh nguy cơ bị xử phạt. Hệ quả là cơ quan thực thi pháp luật phải xử lý khối lượng lớn báo cáo có giá trị thấp, làm giảm hiệu quả phân tích và tiêu tốn nguồn lực. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều người chỉ trích hệ thống AML hiện nay mang tính hình thức, khi mà các doanh nghiệp chỉ cố hoàn thành thủ tục thay vì thực sự góp phần phát hiện tội phạm.

Ngọc Minh